تأثیر بعضی عوامل محیطی بر ویژگی‌های رویشی، جوانه‏زنی بذر و مواد مؤثّر کاکوتی کوهی (Ziziphora clinopodioides)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 بخش تحقیقات گیاه‌شناسی، مؤسّسۀ تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

2 گروه زیست‌شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران 3697 – 19395، ایران

3 گروه منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه پیام نور، تهران 3697 – 19395، ایران

چکیده

در پژوهش حاضر، رابطۀ بین ارتفاع از سطح دریا، ویژگی‌های اقلیمی و خاک به‌ عنوان عوامل مهم و اثرگذار بر ویژگی‌های رویشی، جوانه‏زنی بذر و اسانس کاکوتی کوهی بررسی شد. به این منظور سه رویشگاه این گونه با ارتفاع‏های مختلف در استان‏های البرز و مازندران انتخاب شد. ویژگی‌های رویشی بوته‏های کاکوتی کوهی در 45 پلات استقراریافته در این سه رویشگاه، ثبت شد. بذر این گونه از سه رویشگاه، جمع‏آوری و قوۀ نامیۀ آنها تعیین شد. سه نمونه خاک از هر رویشگاه برداشت و بعضی از ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی اندازه‏گیری شد. نتایج تجزیۀ واریانس نشان داد که بین سه رویشگاه از نظر ویژگی‌های رویشی، ویژگی‏های خاک و ترکیب‏های اسانس مشترک، اختلاف معنی‏داری وجود دارد. بیشترین میزان قوۀ نامیۀ بذرهای این گونه از رویشگاه رینه با تیمار سرمادهی و خراش پوسته به ‏دست آمد. مهمترین عوامل محیطی اثرگذار بر ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس با استفاده از روش تجزیۀ مؤلّفه‏‏های اصلی تعیین شد. نتایج نشان داد که دمای سالانه، حداقل مطلق دما، حداکثر دمای گرمترین ماه، تعداد روزهای یخبندان، ارتفاع از سطح دریا، هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، مادۀ آلی و بافت خاک بیشترین تأثیر را بر این ویژگی‌ها داشتند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The effect of environmental factors on growth characteristics, seed germination and essential oils of Ziziphora clinopodioides

نویسندگان [English]

  • Younes Asri 1
  • Maryam Firozi Ardestani 2
  • Mina Rabie 3
  • Gholamreza Bakhshi Khaniki 2
1 Botany Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, I.R. Iran
2 Department of Biology, Payame Noor University, 19395-3697 Tehran, I. R. of Iran
3 Department of Natural Resources and Environmental Engineering, Payame Noor University, 19395-3697 Tehran, I. R. of Iran
چکیده [English]

In this study, the relationship between altitude, climate and soil characteristics as important and effective factors on the growth characteristics, seed germination and essential oils of Ziziphora clinopodioides were examined. Three habitats of this species with different altitudes were selected in Alborz and Mazandaran provinces. Growth characteristics of Z. clinopodioides bushes in 45 plots located at the three habitats were recorded. Seed of this species collected from three habitats and their viability was determined. Three soil samples were taken from each habitat and some physical and chemical characteristics were measured. Analysis variance results of data showed that there is a significant difference among the three habitats from the viewpoint of growth characteristics, soil features and common combinations of essential oils. The highest seed viability was obtained for Rineh habitat with chilling and scratching seed coat. The most important environmental factors affecting the vegetative characteristics and essential combinations was determined using principal component analysis. The results showed that annual temperature, absolute minimum temperature, maximum temperature of the warmest month, number of frost days, altitude, electrical conductivity, moisture saturation, organic matter and soil texture had the greatest impact on these properties.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Essential oil
  • PCA
  • Seed germination
  • Vegetative characteristics
  • Ziziphora clinopodioides

تأثیر بعضی عوامل محیطی بر ویژگی‌های رویشی، جوانه‏زنی بذر و مواد مؤثّر کاکوتی کوهی (Ziziphora clinopodioides)

 

یونس عصری 1*، مریم فیروزی اردستانی 2، مینا ربیعی 3 و غلامرضا بخشی خانیکی 2

1 بخش تحقیقات گیاه‌شناسی، مؤسّسۀ تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

2 گروه زیست‌شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران 3697 – 19395، ایران

3 گروه منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه پیام نور، تهران 3697 – 19395، ایران

 

چکیده

در پژوهش حاضر، رابطۀ بین ارتفاع از سطح دریا، ویژگی‌های اقلیمی و خاک به‌ عنوان عوامل مهم و اثرگذار بر ویژگی‌های رویشی، جوانه‏زنی بذر و اسانس کاکوتی کوهی بررسی شد. به این منظور سه رویشگاه این گونه با ارتفاع‏های مختلف در استان‏های البرز و مازندران انتخاب شد. ویژگی‌های رویشی بوته‏های کاکوتی کوهی در 45 پلات استقراریافته در این سه رویشگاه، ثبت شد. بذر این گونه از سه رویشگاه، جمع‏آوری و قوۀ نامیۀ آنها تعیین شد. سه نمونه خاک از هر رویشگاه برداشت و بعضی از ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی اندازه‏گیری شد. نتایج تجزیۀ واریانس نشان داد که بین سه رویشگاه از نظر ویژگی‌های رویشی، ویژگی‏های خاک و ترکیب‏های اسانس مشترک، اختلاف معنی‏داری وجود دارد. بیشترین میزان قوۀ نامیۀ بذرهای این گونه از رویشگاه رینه با تیمار سرمادهی و خراش پوسته به ‏دست آمد. مهمترین عوامل محیطی اثرگذار بر ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس با استفاده از روش تجزیۀ مؤلّفه‏‏های اصلی تعیین شد. نتایج نشان داد که دمای سالانه، حداقل مطلق دما، حداکثر دمای گرمترین ماه، تعداد روزهای یخبندان، ارتفاع از سطح دریا، هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، مادۀ آلی و بافت خاک بیشترین تأثیر را بر این ویژگی‌ها داشتند.

واژههای کلیدی: اسانس، تجزیۀ مؤلّفه‏‏های اصلی، جوانه‏زنی بذر، ویژگی‌های رویشی، کاکوتی کوهی

 


مقدمه.

بسیاری از عوامل محیطی بر تولید و میزان مواد مؤثّر گیاهان دارویی، یک متغیّر مهم به شمار می‌رود (Zare Dehabadi et al., 2010). در بوم‌سامانه‏های مختلف، عواملی نظیر ارتفاع از سطح دریا، بارندگی، نور، عناصر غذایی و غیره جایگاه تعیین‏کننده‏ای در انتشار گیاهان، کمّیت و کیفیت مواد مؤثّر گیاهی دارند. بنابراین شناخت عوامل تأثیرگذار بر مواد مؤثر گیاهان دارویی و اثربخشی بیشتر این ترکیب‏ها اهمّیت دارد و بر اساس این موضوع، پژوهشگران کوشش می‌کنند تا با ارائۀ روش‏های مختلف، تولید مواد مؤثّر را افزایش دهند. با توجّه به این که عوامل محیطی، تغییراتی را در رشد گیاهان و مواد مؤثّر آن‌ها (نظیر آلکالوئیدها، گلیکوزیدها، استروئیدها و روغن‏های فرّار یا اسانس) موجب می‏شوند، بنابراین گیاهان دارویی زمانی از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه هستند که مقادیر متابولیت‌های اولی و ثانوی در حدّ مطلوبی باشند (Mohammadian et al., 2014).

شناخت گیاهان دارویی بومی کشور و تعیین شرایط بهینۀ رشد و بازدهی بیشتر اسانس آن‌ها می‏تواند برای بهره‏برداری پایدار این گیاهان جایگاه مهمی داشته باشد. کاکوتی کوهی (Ziziphora clinopodioides Lam.) از تیرۀ نعنا (Lamiaceae) یکی از گونه‏های با ارزش دارویی است که پراکنش وسیعی در ایران دارد. این گونه، منبع سرشاری از مواد متنوّع است که به‌ صورت آرام‏بخش، مقوّی معده و ضدّ عفونی‏کننده مجاری تنفّسی و روده و همچنین رفع اختلالات قلبی، سرما‏خوردگی، میگرن و تب استفاده می‌شود (Mozaffarian, 2013).

در چند پژوهش انجام‌شده مشخّص شد که شرایط رویشگاهی، تأثیر زیادی بر کمیت و کیفیت مادۀ مؤثّر Z. clinopodioides دارد. برای نمونه می‏توان به این موارد اشاره کرد. Dehghan و همکاران (2010)، 26 ترکیب را در اسانس Z. clinopodioides subsp. rigida از چهار منطقه در استان‏ همدان شناسایی کردند که ترکیب‏های اصلی اسانس آن‌ها، پولگون (4/60-3/22 درصد)، 1، 8- سینئول (9/29-1/7 درصد)، پیپریتنون (8-3/2 درصد) و نئومنتول (9/8-9/0 درصد) بود. Sonboli و همکاران (2010) در بررسی تغییرپذیری شیمیایی درون گونه‏ای نُه جمعیت Z.clinopodioides subsp. rigida از منطقۀ لشگر در همدان در مجموع 39 ترکیب را شناسایی کردند که ترکیب‏های اصلی جمعیت‏های آن عبارت از این موارد بودند: پولگون (5/44-7/0 درصد)، 1، 8- سینئول (26-1/2 درصد)، نئومنتول (5/22-5/2 درصد) و ترپینئول (2/13-0 درصد).

با توجّه به این که عوامل محیطی تأثیر مهمی بر استقرار، پراکنش و ویژگی‌های کمّی و کیفی اسانس گونه‏های دارویی دارند، در این پژوهش سعی شده است نقش این عوامل بر ویژگی‌های رویشی، جوانه‏زنی بذر و مواد مؤثّر Z. clinopodioides با نمونه‏برداری از این گونه در سه رویشگاه که از نظر ویژگی‌های محیطی تفاوت زیادی دارند، مطالعه شود تا رویشگاهی با شرایط بهینۀ رشد و ترکیب‏های مؤثّر معرّفی شود. ‌علاوه بر این با تعیین میزان قوۀ نامیۀ بذرهای این گیاه که از مناطقی با شرایط محیطی متفاوت جمع‏آوری شده‏اند، تأثیر عوامل بوم‌شناختی در تجدید حیات آن بررسی شد تا رویشگاهی با شرایط مناسب برای زادآوری طبیعی آن مشخّص شود.

 

مواد و روشها.

برای انتخاب رویشگاه‏های مورد مطالعه، مناطق انتشار Z. clinopodioides در دو استان البرز و مازندران بر اساس پوشش گیاهی ایران (Jamzad, 2012) تعیین شد. سپس به کمک بازدیدهای میدانی از بین این مناطق، سه رویشگاه با شرایط محیطی مختلف انتخاب شدند (جدول 1). در هر رویشگاه پس از تعیین اندازۀ پلات با روش سطح حداقل (Asri, 2005)، تعداد 15 پلات 4 مترمربّعی به‌‏طور تصادفی استقرار یافت. تعداد نمونۀ مناسب به روش ترسیمی (Mesdaghi, 1998) به کمک داده‏های سطح‏ تاج‏پوشش برآوردشده در محدودۀ 5 تا 20 پلات 4 متر مربّعی مشخّص شد. نتایج نشان داد که برآورد سطح‏ تاج‏پوشش با آماربرداری در 15 پلات 4 متر مربّعی، امکان‏پذیر است. در هر پلات، سطح‏ تاج‏پوشش، ارتفاع بوته‌ها، تعداد بوته‏ و طول بلندترین ساقۀ Z. clinopodioides اندازه‏گیری شد. در هر رویشگاه، سه نمونه خاک با متۀ نمونه‏برداری چرخشی از عمق توسعۀ ریشۀ این گونه (حدود 30 سانتی‏متر) به ‏طور تصادفی از داخل پلات‏ها برداشت شد. نمونه‏های خاک به آزمایشگاه خاک‏شناسی انتقال یافتند و برخی از مهمترین ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی اندازه‏گیری شد.

 

 

جدول 1- موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های اقلیمی رویشگاه‏های بررسی‌شده

رینه (مازندران)

گاجره (البرز)

ارنگه (البرز)

منطقه

12 52

20 51

03 51

طول جغرافیایی

27 36

06 36

55 35

عرض جغرافیایی

2400

2100

1650

ارتفاع از سطح دریا (m)

3/9

2/10

11

میانگین دمای سالانه (°C)

6/9-

3/8-

5/4-

میانگین حداقل دمای سردترین ماه (°C)

38/25

5/27

3/27

میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه (°C)

22-

21-

15-

حداقل مطلق دما (°C)

2/32

4/34

6/35

حداکثر مطلق دما (°C)

9/559

328

5/529

بارندگی سالانه (mm)

129

124

79

تعداد روزهای یخبندان

مرطوب سرد

نیمه‌خشک سرد

نیمه‌مرطوب سرد

اقلیم به روش آمبرژه

اطّلاعات اقلیمی مناطق ارنگه، گاجره و رینه به‌ترتیب به ایستگاه‏های هواشناسی سیاه‏بیشه، بلده و آبعلی در سال‏های 2010-2001 مربوط است.

 

 

ترکیب‏های اسانس سرشاخه‏های گلدار Z.clinopodioides در سه رویشگاه مورد بررسی تعیین شد (Rabie et al., 2015). برای تعیین قوۀ نامیۀ بذرهای Z. clinopodioides در سه رویشگاه، بذرهای این گیاه از رویشگاه ارنگه در اواخر مرداد، از رویشگاه گاجره در اواخر شهریور و از رویشگاه رینه در اواسط مهر جمع‏آوری شدند. بذرها به دو حالت بدون خراش و با خراش پوسته در پتریدیش داخل اتاق رشد با 16 ساعت روشنایی و دمای 25 درجۀ سانتیگراد و 8 ساعت تاریکی و دمای 15 درجۀ سانتیگراد کشت شدند. تعداد دیگری از بذرها در تیمار سرما در دمای 4 درجۀ سانتیگراد به ‌مدّت دو هفته قرار گرفتند و آن‌ها نیز به دو حالت بدون خراش و با خراش پوسته در اتاق رشد کشت شدند.

تجزیۀ واریانس و مقایسۀ میانگین داده‏‌ها با آزمون چنددامنه‏ای دانکن با نرم‏افزار SPSS ver. 17 انجام شد. مهمترین عوامل محیطی اثرگذار بر ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس به کمک روش تجزیۀ مؤلّفه‏‏های اصلی (PCA) در نرم‏افزار Minitab ver. 17 تعیین شد. در تحلیل مؤلّفه‏‏های اصلی، ترکیب‌هایی از اسانس استفاده شد که مقادیر آن‌ها حداقل در یکی از رویشگاه‏ها بیش از چهار درصد بود.

 

نتایج

- ویژگی‌های رویشی

تجزیۀ واریانس مقادیر ویژگی‌های رویشی Z.clinopodioides نشان می‏دهد که بین این سه رویشگاه از نظر سطح تاج‏پوشش، ارتفاع گیاه و طول بلندترین ساقه در سطح 1 درصد و همچنین تعداد بوته در پلات در سطح 5 درصد، اختلاف معنی‏داری وجود دارد (جدول 2). نتایج به‏دست‌آمده از مقایسۀ میانگین‌های مقادیر ویژگی‌های رویشی گونۀ بررسی‌شده در رویشگاه‏های طبیعی با آزمون چنددامنه‏ای دانکن نشان می‏دهد که از نظر سطح تاج‏پوشش، بین رویشگاه‏های ارنگه و رینه، اختلاف معنی‏داری وجود ندارد و بیشترین مقادیر سطح تاج‏پوشش (83/11 درصد) به رویشگاه گاجره مربوط است. از نظر ارتفاع گیاه و طول بلندترین ساقه، بین رویشگاه‏های ارنگه و گاجره، اختلاف معنی‏داری وجود ندارد و بیشترین مقادیر ارتفاع گیاه (13/44 سانتی‌متر) و طول بلندترین ساقه (47/49 سانتی‏متر) در رویشگاه ارنگه مشاهده شد. همچنین از نظر تعداد بوته در پلات، رویشگاه‏های ارنگه و رینه علاوه بر اختلاف معنی‏داری که با هم دارند، از رویشگاه گاجره نیز متفاوتند و بیشترین تعداد بوته در پلات (47/3 بوته) به رویشگاه رینه مربوط است (جدول 3).

 

 

جدول 2- تجزیۀ واریانس میانگین مقادیر ویژگی‌های رویشی Z. clinopodioides در رویشگاه‏های بررسی‌شده

میانگین مربعات

درجۀ آزادی

منابع تغییرات

تعداد بوته

طول بلندترین ساقه

ارتفاع گیاه

سطح تاجپوشش

35/7*

02/1374**

07/1472**

58/230**

2

رویشگاه

978/1

438/76

218/49

265/29

42

خطا

** معنی‏داری در سطح 1 درصد؛ * معنی‏داری در سطح 5 درصد

 

جدول 3- مقایسۀ میانگین مقادیر ویژگی‌های رویشی Z. clinopodioides در رویشگاه‏های بررسی‌شده با استفاده از آزمون دانکن

تعداد بوته

طول بلندترین ساقه (سانتیمتر)

ارتفاع گیاه (سانتیمتر)

سطح تاجپوشش (درصد)

رویشگاه

07/2 b

47/49 a

13/44 a

35/5 b

ارنگه

8/2 ab

07/45 a

34/40 a

83/11 a

گاجره

47/3 a

13/31 b

39/25 b

77/4 b

رینه

a، b و c: سطوح معنی‏داری

 

- جوانه‏زنی بذرها

تجزیۀ واریانس درصد جوانه‏زنی بذرهای جمع‏آوری‌شده از سه رویشگاه که در تیمارهای مختلف قرار گرفتند، نشان می‏دهد که بین این سه رویشگاه در سطح 1 درصد، اختلاف معنی‏داری وجود دارد (جدول 4). نتایج به‏دست‌آمده از مقایسۀ‏ میانگین‌های درصد جوانه‏زنی بذرها با آزمون چنددامنه‏ای دانکن نشان می‏دهد که بیشترین درصد جوانه‏زنی به تیمار سرمادهی و خراش پوستۀ بذر مربوط است. درصد جوانه‏زنی بذرها با این تیمارها در رویشگاه‏های رینه و گاجره به‌ترتیب 71 و 67 درصد است. جوانه‏زنی بذرها با تیمار خراش پوسته نیز درصد بالایی را نشان می‏دهد؛ به ‏طوری که درصد جوانه‏زنی بذرها با اعمال این تیمار در رویشگاه‏های رینه و گاجره به‌ترتیب 66 و 60 درصد است. کمترین درصد جوانه‏زنی به روش بدون تیمار سرمادهی و خراش پوستۀ بذر مربوط است که در این روش هیچ‏یک از بذرهای رویشگاه ارنگه به تندش قادر نشدند (جدول 5).

 

 

جدول 4 - تجزیۀ واریانس میانگین درصد جوانه‏زنی بذرهای جمع‏آوری‌شدۀ Z. clinopodioides از رویشگاه‏های بررسی‌شده

میانگین مربعات

درجۀ آزادی

منابع تغییرات

سرمادهی و خراش پوسته

سرمادهی

خراش پوسته

بدون تیمار

00/3924**

00/1161**

00/1956**

00/756**

2

رویشگاه

50/1

50/1

50/1

00/1

6

خطا

** معنی‏داری در سطح 1 درصد

 

جدول 5- مقایسۀ میانگین درصد جوانه‏زنی بذرهای جمع‏آوری‌شدۀ Z. clinopodioides از رویشگاه‏ها با استفاده از آزمون دانکن

سرمادهی و خراش پوسته

سرمادهی

خراش پوسته

بدون تیمار

رویشگاه

0/33 c

0/16 c

0/38 c

0/0 c

ارنگه

0/67 b

0/35 b

0/60 b

0/12 b

گاجره

0/71 a

0/38 a

0/66 a

0/18 a

رینه

a، b و c: سطوح معنی‏داری

 

 

ویژگی‌های خاک

تجزیۀ واریانس ویژگی‌های خاک نشان می‏دهد که بین این سه رویشگاه به غیر از اسیدیته، سایر ویژگی‌ها در سطح 1/0 درصد و اسیدیته در سطح 1 درصد، اختلاف معنی‏داری دارند (جدول 6). همچنین مقایسه‏ای بین میانگین مقادیر ویژگی‌های خاک رویشگاه‏های طبیعی گونۀ بررسی‌شده با آزمون چنددامنه‏ای دانکن انجام شد که نتایج آن در جدول 7 ارائه شده است.

 

 

جدول 6- تجزیۀ واریانس میانگین مقادیر ویژگی‌های خاک رویشگاه‏های Z. clinopodioides

میانگین مربعات

درجۀ آزادی

منابع تغییرات

رس

سیلت

شن

آهک

مادۀ آلی

رطوبت اشباع

هدایت الکتریکی

اسیدیته

000/948***

333/329***

333/1737***

280/72***

342/4***

424/475***

217/1***

297/0**

2

رویشگاه

917/2

583/3

000/11

359/2

056/0

141/10

043/0

039/0

6

خطا

*** معنی‏داری در سطح 1/0 درصد؛ ** معنی‏داری در سطح 1 درصد

 

جدول 7- مقایسۀ میانگین مقادیر ویژگی‌های خاک رویشگاه‏های Z. clinopodioides با استفاده از آزمون دانکن

رس

سیلت

شن

آهک

مادۀ آلی

رطوبت اشباع

هدایت الکتریکی

اسیدیته

رویشگاه

33/21 b

66/40 a

0/38 b

1/9 b

70/0 b

61/32 b

37/1 a

34/8 a

ارنگه

33/15 c

66/28 c

0/56 a

23/5 c

86/1 a

47/29 c

43/1 a

05/8 b

گاجره

33/35 a

0/36 b

66/28 c

75/10 a

61/0 b

33/43 a

76/0 b

38/8 a

رینه

a، b و c: سطوح معنی‏داری

 

 

- ترکیب‏های اسانس

تجزیۀ اسانس Z. clinopodioides نشان می‏دهد که اسانس این گیاه در سه رویشگاه ارنگه، گاجره و رینه به‌ترتیب 39، 39 و 30 ترکیب دارد. از ترکیب‏های استخراج‏شده، ترپینن-4- ال با 7/29 درصد در رویشگاه ارنگه، 1، 8- سینئول با 01/25 درصد در رویشگاه گاجره و پولگون با 92/17 درصد در رویشگاه رینه بیشترین مقادیر را داشتند (Rabie et al., 2015).

نتایج تجزیۀ واریانس ترکیب‏های اسانس مشترک در سه رویشگاه (حداقل با مقادیر بیش از 4 درصد در یکی از رویشگاه‏ها) نشان می‏دهد که بین میانگین این ترکیب‏ها در سطح 1/0 درصد، اختلاف معنی‏داری وجود دارد. در بین این ترکیب‏ها فقط منتون در سطح 1 درصد، اختلاف معنی‏داری را نشان داد (جدول 8). همچنین نتایج به ‏دست آمده از جدول مقایسۀ‏ میانگین درصد ترکیب‏های شناسایی‌شده از گونۀ بررسی‌شده با آزمون چنددامنه‏ای دانکن نشان می‏دهد که میزان ترکیب‌های پولگون، نئومنتول، نئوایزومنتول، پیپریتون، پارامنت-3- ان-8- اُل، منتون، ایزومنتون و پیپریتنون در رویشگاه رینه در جایگاه مرتفعترین رویشگاه (2400 متر بالاتر از سطح دریا) به‌ترتیب با مقادیر 92/17، 88/16، 38/8، 05/7، 54/5، 06/5، 06/4 و 02/4 درصد نسبت به دو رویشگاه دیگر در سطح بالاتر قرار دارند. همچنین ترکیب‏های ترپینن-4- اُل، گاما- ترپینن، سابینن، آلفا- ترپینن و لیمونن به‌ترتیب با مقادیر 7/29، 08/13، 94/7، 38/7 و 27/4 درصد در رویشگاه ارنگه (کم‌ارتفاعترین سایت) بیشترین مقادیر و در رویشگاه رینه کمترین مقادیر را دارند. ترکیب‏های 1، 8- سینئول، جرماکرن- دی، بتا- پینن، آلفا- پینن و بورنیل استات بیشترین مقادیر را به‌ترتیب با 01/25، 58/8، 87/7، 05/5 و 9/4 درصد در رویشگاه گاجره (سایت میانی) به خود اختصاص داده‏اند.

 

 

جدول 8- تجزیۀ واریانس میانگین درصد ترکیب‏های شیمیایی Z. clinopodioides در رویشگاه‏های بررسی‌شده

منابع تغییرات

درجۀ آزادی

میانگین مربعات

آلفا- پینن

سابینن

بتا- پینن

آلفا- ترپینن

لیمونن

1، 8- سینئول

گاما- ترپینن

پارامنت-3- ان-8- اُل

منتون

رویشگاه

2

651/32***

913/105***

852/81***

694/133***

948/16***

025/11106***

893/382***

420/76***

953/57**

خطا

6

025/0

035/0

041/0

016/0

048/0

890/0

069/0

052/0

016/0

*** معنی‏داری در سطح 1/0 درصد؛ ** معنی‏داری در سطح 1 درصد

ادامۀ جدول 8

منابع تغییرات

درجۀ آزادی

میانگین مربعات

ایزو منتون

نئو منتول

ترپینن-4- اُل

نئوایزو منتول

پولگون

پیپریتون

بورنیل استات

پیپریتنون

جرماکرن - دی

رویشگاه

2

120/37***

894/814***

043/2212***

651/202***

595/915***

404/128***

278/50***

867/44***

197/145***

خطا

6

027/0

042/0

233/0

010/0

051/0

037/0

049/0

013/0

042/0

جدول 9- مقایسۀ میانگین درصد ترکیب‏های شیمیایی Z. clinopodioides در رویشگاه‏های بررسی‌شده با استفاده از آزمون دانکن

آلفا- پینن

سابینن

بتا- پینن

آلفا- ترپینن

لیمونن

1، 8- سینئول

گاما- ترپینن

پارامنت-3- ان-8- اُل

منتون

رویشگاه

38/2 b

94/7 a

67/3 b

38/7 a

27/4 a

97/2 c

08/13 a

55/0 b

71/0 b

ارنگه

05/5 a

61/3 b

87/7 a

53/1 b

09/4 a

01/25 a

14/5 b

43/0 b

62/0 b

گاجره

36/1 c

16/1 c

02/2 c

09/0 c

80/1 b

10/16 b

14/0 c

54/5 a

06/5 a

رینه

a، b و c: سطوح معنی‏داری

ادامۀ جدول 9

جرماکرن - دی

پیپریتنون

بورنیل استات

پیپریتون

پولگون

نئوایزو منتول

ترپینن-4- اُل

نئو منتول

ایزو منتون

رویشگاه

70/3 b

16/0 b

55/1 b

52/0 b

57/0 b

21/0 b

70/29 a

09/0 c

65/0 b

ارنگه

58/8 a

14/0 b

90/4 a

49/0 b

35/0 c

10/0 c

41/5 b

70/0 b

44/0 c

گاجره

61/0 c

02/4 a

33/0 c

05/7 a

92/17 a

38/8 a

38/0 c

88/16 a

06/4 a

رینه

 


 

 

- همبستگی ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس با برخی از عامل‌های محیطی

نتایج همبستگی بین ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس Z.clinopodioides با برخی از عامل‌های محیطی رویشگاه‏های این گونه در جدول (10) ارائه شده است. بر طبق این جدول، بعضی از عوامل محیطی بیشترین همبستگی را با ویژگی‌های مورد سنجش این گیاه دارند. در بین عوامل محیطی، ارتفاع از سطح دریا، هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، رس و ماسه بیشترین همبستگی معنی‏دار را با ویژگی‌های رویشی نشان می‏دهند و حداکثر و حداقل مطلق دما، دمای سالانه، میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه و سیلت در مرتبۀ پس از آن قرار دارند. همچنین تعداد روزهای یخبندان، میانگین حداقل دمای سردترین ماه، بارندگی سالانه، اسیدیته، مادۀ آلی و آهک، کمترین همبستگی معنی‌دار را با این ویژگی‌ها دارند.

در میان ویژگی‌های رویشی اندازه‏گیری‌شده در گیاه Z.clinopodioides، تعداد بوته با هیچ‏یک از ویژگی‌های محیطی به جز میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه، همبستگی معنی‌داری را نشان نداد. سطح تاج‏پوشش با میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه، میانگین حداقل دمای سردترین ماه، ارتفاع از سطح دریا و بارندگی سالانه و تمام ویژگی‌های خاک همبستگی معنی‌داری دارد. ارتفاع گیاه و طول بلندترین ساقه با دمای سالانه، حداکثر و حداقل مطلق دما، ارتفاع از سطح دریا، هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، ماسه، رس و سیلت، همبستگی معنی‌داری را نشان می‏دهند (جدول 10).

همچنین بررسی همبستگی بین ترکیب‏های اسانس Z. clinopodioides با ویژگی‌های محیطی نشان می‏دهد که اکثر ترکیب‏های شیمیایی با بیشتر ویژگی‌های محیطی شامل دمای سالانه، حداکثر و حداقل مطلق دما، بارندگی سالانه، تعداد روزهای یخبندان، ارتفاع از سطح دریا، هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، مادۀ آلی، آهک، ماسه و رس، همبستگی معنی‌داری دارند. در میان ترکیب‏های شیمیایی، ترپینن-4- اُل، گاما- ترپینن، آلفا- ترپینن و سابینن کمترین همبستگی و آلفا- پینن، بتا- پینن و جرماکرن- دی بیشترین همبستگی را با ویژگی‌های خاک نشان می‏دهند.

تحلیل مؤلّفه‏‏های اصلی متغیّرهای محیطی مؤثّر بر ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس

شکل‌ (1) تحلیل مؤلّفه‏‏های اصلی متغیّرهای محیطی مؤثّر بر ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های اسانس را نشان می‌دهد. بر طبق این رسته‏بندی، میانگین دمای سالانه، بیشترین تأثیر را بر ارتفاع بوته و طول بلندترین ساقه و همچنین مقادیر گاما- ترپینن و سابینن دارد. در رویشگاه ارنگه با بالاترین میانگین دمای سالانه، این ترکیب‏ها و ویژگی‌های رویشی، بیشترین مقادیر را به خود اختصاص می‏دهند. مقادیر ترپینن-4- اُل و آلفا- ترپینن نیز با حداقل مطلق دما تأثیر می‌پذیرند. این ترکیب‏ها نیز در رویشگاه ارنگه بالاترین مقادیر را شامل می‏شوند. همچنین مقدار 1، 8- سینئول تابع میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه و تعداد روزهای یخبندان است. تأثیر هدایت الکتریکی بر مقدار لیمونن، مادۀ آلی بر سطح تاج‏پوشش و ارتفاع از سطح دریا بر درصد جوانه‏زنی و تعداد بوته نیز کاملاً مشهود است. ماسه نیز بر مقادیر جرماکرن دی، بورنیل استات، آلفا- پینن و بتا- پینن تأثیر زیادی دارد؛ زیرا با افزایش درصد ماسۀ خاک، مقادیر این ترکیب‏ها در رویشگاه گاجره افزایش یافته است. در نهایت تأثیر رس و رطوبت اشباع خاک بر مقادیر پارامنت 3- ان-8-اُل، پولگون، پیپریتنون، پیپریتون، منتون، ایزومنتون، نئومنتول و نئوایزومنتول در رویشگاه رینه به‌خوبی آشکار است.

 

 

جدول 10- همبستگی پیرسون بین ویژگی‌های رویشی و ترکیب‏های شیمیایی Z. clinopodioides با ویژگی‌های محیطی

ویژگی‌های محیطی

 

ویژگی‌های رویشی و

 ترکیب‌های شیمیایی

میانگین دمای سالانه

حداقل مطلق دما

حداکثر مطلق دما

میانگین حداقل دما

میانگین حداکثر دما

میانگین بارندگی سالانه

تعداد روزهای یخبندان

ارتفاع از سطح دریا

سطح تاج‏پوشش

173/0

216/0-

337/0

٭388/0-

٭428/0

٭٭625/0-

311/0

٭429/0

تعداد بوته

159/0-

353/0-

231/0-

303/0-

٭٭509/0

151/0-

325/0

339/0

ارتفاع گیاه

٭606/0

٭467/0

٭480/0

316/0

100/0-

343/0-

381/0-

٭٭611/0-

طول بلندترین ساقه

٭٭576/0

٭432/0

٭458/0

339/0

075/0

290/0-

366/0-

٭٭570/0-

آلفا- پینن

270/0

118/0-

٭٭737/0

٭475/0-

174/0

٭٭971/0-

334/0

154/0-

سابینن

٭٭844/0

٭٭899/0-

٭424/0

٭٭814/0

٭419/0-

036/0

٭٭884/0-

٭٭987/0-

بتا- پینن

266/0

100/0-

٭٭721/0

٭460/0-

123/0

٭٭971/0-

333/0

163/0-

آلفا- ترپینن

٭٭804/0

٭٭930/0

291/0

٭٭901/0

٭459/0-

210/0-

٭٭946/0-

٭٭966/0-

لیمونن

٭٭771/0

٭٭630/0

٭٭759/0

335/0

258/0-

٭٭542/0-

٭455/0-

٭٭807/0-

1، 8- سینئول

٭461/0-

٭٭807/0-

187/0

٭٭976/0-

٭460/0

٭٭718/0-

٭٭935/0

346/0

گاما- ترپینن

٭٭844/0

٭٭901/0

٭439/0

٭٭798/0

٭415/0-

010/0

٭٭871/0-

٭٭991/0-

پارامنت-3- ان-8-اُل

٭٭767/0-

٭٭551/0-

٭٭772/0-

255/0-

196/0

٭٭606/0

٭388/0

٭٭781/0

منتون

٭٭772/0-

٭٭539/0-

٭٭764/0-

259/0-

191/0

٭٭610/0

٭393/0

٭٭785/0

ایزومنتون

٭٭765/0-

٭٭510/0-

٭٭778/0-

218/0-

164/0

٭٭631/0

364/0

٭٭764/0

نئومنتول

٭٭783/0-

٭٭587/0-

٭٭756/0-

304/0-

211/0

٭٭567/0

٭436/0

٭٭814/0

ترپینن-4- اُل

٭٭795/0-

٭٭929/0-

272/0

٭٭913/0

٭460/0-

237/0

٭٭956/0-

٭٭961/0-

نئوایزومنتول

٭٭763/0-

٭٭555/0-

٭٭764/0-

263/0-

192/0

٭٭601/0

٭398/0

٭٭789/0

پولگون

٭٭775/0-

٭٭569/0-

٭٭760/0-

284/0-

204/0

٭٭584/0

٭418/0

٭٭802/0

پیپریتون

٭٭764/0-

٭٭557/0-

٭٭755/0-

271/0-

197/0

٭٭598/0

٭407/0

٭٭793/0

بورنیل استات

250/0

135/0-

٭٭714/0

٭477/0-

158/0

٭٭971/0-

345/0

152/0-

پیپریتنون

٭٭772/0-

٭٭554/0-

٭٭766/0-

268/0-

193/0

٭٭598/0

٭404/0

٭٭792/0

جرماکرن - دی

373/0

005/0-

٭٭768/0

357/0-

095/0

٭٭950/0-

220/0

276/0-

ادامه جدول 10

ویژگی‌های محیطی

 

ویژگی‌های رویشی و

ترکیب‌های شیمیایی

اسیدیته

هدایت الکتریکی

رطوبت اشباع

مادۀ آلی

آهک

ماسه

سیلت

رس

سطح تاج‏پوشش

٭٭520/0-

٭525/0

٭483/0-

٭٭687/0

٭483/0-

٭٭584/0

٭٭512/0-

٭469/0-

تعداد بوته

157/0-

252/0-

037/0

263/0

086/0-

101/0

263/0-

095/0

ارتفاع گیاه

322/0-

٭٭547/0

٭٭549/0-

257/0

366/0-

٭413/0

٭425/0-

٭٭635/0-

طول بلندترین ساقه

198/0-

٭453/0

٭٭498/0-

258/0

350/0-

٭399/0

035/0

٭٭573/0-

آلفا- پینن

٭٭606/0-

٭٭619/0

٭٭755/0-

٭٭908/0

٭٭825/0-

٭٭957/0

٭٭734/0-

٭٭866/0-

سابینن

039/0

٭٭607/0

٭٭561/0-

084/0-

112/0-

173/0

٭٭497/0

٭٭551/0-

بتا- پینن

٭٭594/0-

٭٭657/0

٭٭764/0-

٭٭904/0

٭٭848/0-

٭٭965/0

٭٭741/0-

٭٭870/0-

آلفا- ترپینن

152/0

٭٭494/0

٭429/0-

247/0-

330/0

008/0

٭٭628/0

٭396/0-

لیمونن

311/0-

٭٭859/0-

٭٭849/0-

٭465/0

٭٭581/0-

٭٭669/0

039/0-

٭٭908/0-

1، 8- سینئول

٭467/0-

019/0-

096/0-

٭٭712/0

٭486/0-

٭٭531/0

٭٭905/0-

188/0-

گاما- ترپینن

220/0

٭٭623/0

٭٭571/0-

060/0-

139/0-

207/0

154/0

٭٭569/0-

پارامنت-3- ان-8-اُل

365/0

٭٭836/0-

٭٭880/0

٭٭538/0-

٭٭614/0

٭٭750/0-

143/

٭٭945/0

منتون

368/0

٭٭841/0-

٭٭873/0

٭٭527/0-

٭٭625/0

٭٭746/0-

139/0

٭٭947/0

ایزومنتون

393/0

٭٭824/0-

٭٭881/0

٭٭551/0-

٭٭637/0

٭٭768/0-

163/0

٭٭952/0

نئومنتول

339/0

٭٭833/0

٭٭866/0

٭٭493/0-

٭٭596/0

٭٭714/0-

089/0

٭٭931/0

ترپینن-4- اُل

163/0

٭476/0-

٭408/0-

271/0-

054/0

018/0-

٭٭645/0

372/0-

نئوایزومنتول

357/0

٭٭832/0-

٭٭874/0

٭٭525/0-

٭٭625/0

٭٭744/0-

132/0

٭٭942/0

پولگون

348/0

٭٭834/0-

٭٭872/0

٭٭507/0-

٭٭609/0

٭٭729/0-

110/0

٭٭938/0

پیپریتون

349/0

٭٭829/0-

٭٭866/0

٭٭512/0-

٭٭618/0

٭٭734/0-

120/0

٭٭937/0

بورنیل استات

٭٭598/0-

٭٭629/0

٭٭748/0-

٭٭903/0

٭٭837/0-

٭٭965/0

٭٭745/0-

٭٭862/0-

پیپریتنون

358/0

٭٭833/0-

٭٭880/0

٭٭522/0-

٭٭616/0

٭٭737/0-

119/0

٭٭944/0

جرماکرن - دی

٭٭595/0-

٭٭703/0

٭٭818/0-

٭٭880/0

٭٭849/0-

٭٭966/0

٭٭667/0-

٭٭921/0-

 

شکل 1- نمودار رسته‏بندی PCA متغیّرهای بررسی‌شده در‏‏ سه رویشگاه

Alt= ارتفاع از سطح دریا، An. tem= میانگین دمای سالانه، Ab. min= حداقل مطلق دما، Ab. max= حداکثر مطلق دما، Av. min= میانگین حداقل دمای سردترین ماه، Av. max= میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه، An. pre= بارندگی سالانه، No. fro= تعداد روزهای یخبندان، pH= اسیدیته، EC= هدایت الکتریکی، SP= رطوبت اشباع، OC= مادۀ آلی، TNV= آهک، San= ماسه، Sil= سیلت، Cla= رس، Cov= سطح پوشش، Hei= ارتفاع گیاه، Tal. bra= طول بلندترین ساقه، No. bush= تعداد بوته، Ger= جوانه‏زنی، α-Pin= آلفا- پینن، Sab= سابینن، β-Pin= بتا- پینن، α-Ter= آلفا- ترپینن، Lim= لیمونن، Cin= 1، 8- سینئول، γ-Ter= گاما- ترپینن، p-Men= پارامنت-3- ان-8-اُل، Men= منتون، Iso= ایزومنتون، Neo= نئومنتول، Ter-4= ترپینن-4- اُل، Neoi= نئوایزومنتول، Pul= پولگون، Pip= پیپریتون، Bo. ace= بورنیل استات، Pipe= پیپریتنون، Bou= بتا- بوربونن، Ger D= جرماکرن - دی


 


بحث.

مقایسۀ ویژگی‌های رویشی Z. clinopodioides در سه رویشگاه بررسی‌شده، تأثیر شرایط محیطی را به‌خوبی نشان می‏دهد. دامنۀ ارتفاعی این گونه در کشور 3500-1400 متر بالاتر از سطح دریا است (Jamzad, 2012) و بیشترین پراکنش را در دامنۀ ارتفاعی 2400-2100 متر دارد. نتایج نشان می‏دهد که این گونه در رویشگاه گاجره با ارتفاع 2100 متر بالاتر از سطح دریا، بیشترین سطح تاج‏پوشش (83/11 درصد) را در مقایسه با دو رویشگاه دیگر دارد. سطح تاج‏پوشش در رویشگاه ارنگه با ارتفاع 1650 متر و رینه با ارتفاع 2400 متر بالاتر از سطح دریا به‌ترتیب 36/5 و 77/4 درصد است. با مراجعه به جدول همبستگی مشاهده می‏شود که سطح تاج‏پوشش با ارتفاع از سطح دریا همبستگی مثبت معنی‏داری دارد، اما در ارتفاع بالاتر و پایینتر از 2100 متر، سطح تاج‏پوشش کاهش یافته است؛ زیرا در این رویشگاه‏ها شرایط بهینۀ رشد برای این گونه فراهم نیست. همچنین سطح تاج‏پوشش با حداکثر دمای گرمترین ماه، همبستگی مثبت معنی‏دار و با حداقل دمای سردترین ماه و بارندگی سالانه، همبستگی منفی معنی‏دار دارد. با توجّه به این که گونۀ بررسی‌شده، گیاهی خشکی‏پسند است، بنابراین دمای بالا و بارندگی کمتر برای رشد و گسترش آن مناسبتر است. علاوه بر این سطح تاج‏پوشش با مادۀ آلی، هدایت الکتریکی و ماسه، همبستگی مثبت معنی‏دار و با اسیدیته، آهک، رطوبت اشباع، سیلت و رس، همبستگی منفی معنی‏دار نشان می‏دهد. به ‏عبارت دیگر این گونه در خاک‏های نسبتاً حاصل‌خیز، تقریباً خنثی و بافت سبک رشد بهتری دارد، ضمن آن که رطوبت اشباع و آهک اندک برای رشد آن مناسبتر است.

یک اصل در بوم‌شناسی بیان می‌کند که با افزایش ارتفاع از سطح دریا، ارتفاع گیاهان کوتاهتر می‏شود. بر این اساس، بوته‏های Z.clinopodioides در رویشگاه ارنگه بیشترین ارتفاع (13/44 سانتی‏متر) و بلندترین طول ساقه (47/49 سانتی‏متر) را نشان می‏دهند، در‌ حالی که در رویشگاه رینه کمترین ارتفاع (39/25 سانتی‏متر) و کوتاهترین طول ساقه (13/31 سانتی‏متر) را دارند. در جدول همبستگی نیز مشاهده می‏شود که بین ارتفاع از سطح دریا و ارتفاع گیاه و همچنین طول بلندترین ساقه، همبستگی منفی معنی‏داری وجود دارد. یعنی با افزایش ارتفاع از سطح دریا، ارتفاع گیاه و طول بلندترین ساقه کاهش یافته است. در مقابل در رویشگاه رینه تعداد بوته در واحد سطح (به ‏طور متوسّط 47/3 بوته در 4 متر مربّع) نسبت به دو رویشگاه دیگر بیشتر است؛ زیرا با کاهش سطح ‏تاج‏پوشش، رقابت بین افراد گونه کمتر می‌شود و در نتیجه تعداد بوته‏ها در واحد سطح، افزایش یافته است. همچنین بین ارتفاع گیاه و طول بلندترین ساقه با دمای سالانه، حداقل و حداکثر مطلق دما، هدایت الکتریکی و ماسه، همبستگی مثبت معنی‏دار و با رطوبت اشباع، رس و سیلت همبستگی منفی معنی‏داری وجود دارد. در واقع تأثیر متغیّرهای اقلیمی و خاک بر رشد طولی گیاه تقریباً مشابه اثر آنها بر سطح تاج‏پوشش است، با این تفاوت که ارتفاع گیاه تابعی از دو حدّ بحرانی دما و متوسّط دمای این مناطق است.

نتایج جوانه‏زنی بذرهای Z.clinopodioides در سه رویشگاه بررسی‌شده نشان می‏دهد که بذرهای این گونه، خفتگی دارند؛ به ‏طوری که بذرهای جمع‏آوری‌شده از رویشگاه ارنگه بدون اعمال تیمار خاص، قوۀ نامیه نداشتند و بذرهای دو رویشگاه دیگر نیز درصد جوانه‏زنی اندکی داشتند. میزان جوانه‏زنی بذرها در دو رویشگاه رینه و گاجره بدون اعمال تیمار به‌ترتیب 18 و 12 درصد بود. نتایج نشان می‏دهد که ارتفاع از سطح دریای رویشگاه‏های بررسی‌شده در میزان جوانه‏زنی بذرهای این گونه مؤثّر است؛ زیرا درصد جوانه‏زنی بذرهای جمع‏آوری‌شده از رویشگاه رینه با ارتفاع 2400 متر بالاتر از سطح دریا بدون اعمال تیمار خاص در مقایسه با بذرهای جمع‏آوری‌شده از رویشگاه گاجره که ارتفاع پایین‏تری دارد، بیشتر است. بنابراین سرما در ارتفاعات بالاتر، خفتگی بذرهای Z.clinopodioides را تا حدودی برطرف می‏کند. در نمودار رسته‏بندی نیز تأثیر دما بر جوانه‏زنی بذرها کاملاً مشهود است؛ زیرا در این نمودار دو ویژگی ذکرشده در کنار هم و در نزدیکی مرتفعترین رویشگاه یعنی رینه قرار دارند. نتایج تجزیۀ واریانس درصد جوانه‏زنی بذرها نیز نشان می‏دهد که بین این سه رویشگاه با ارتفاع‏های مختلف و برای هر چهار تیمار استفاده‌شده در سطح 1، درصد اختلاف معنی‏داری وجود دارد. با توجّه به این که بذرهای این گونه در سه رویشگاه بررسی‌شده از اواخر مرداد تا اواسط مهر جمع‏آوری شده بودند، بنابراین در تأثیر سرمای فصل‏های پاییز و زمستان قرار نگرفته بودند و بر اساس این موضوع، خفتگی آن‌ها به‌‏طور زیادی برطرف نشده بود. تیمار سرمادهی در شرایط آزمایشگاه تا حدود نسبتاً زیادی خفتگی بذرها را برطرف کرد و قوۀ نامیۀ آن‌ها را افزایش داد؛ به ‏طوری که درصد جوانه‏زنی بذرها از 17 درصد مربوط به رویشگاه ارنگه با پایینترین ارتفاع تا 38 درصد در رویشگاه رینه با بالاترین ارتفاع از سطح دریا افزایش یافت. اما تأثیر خراش پوستۀ بذرهای این گونه در میزان جوانه‏زنی، بیشتر از تیمار سرمادهی بود؛ زیرا درصد جوانه‏زنی از 38 درصد در رویشگاه ارنگه تا 66 درصد در رویشگاه رینه افزایش پیدا کرد. به‌ نظر می‏رسد سختی پوستۀ بذر این گونه، عامل مهمتری نسبت به خفتگی فیزیولوژیک آن است؛ زیرا درصد جوانه‏زنی با خراش پوستۀ بذرها تقریباً به دو برابر نسبت به تیمار سرمادهی افزایش یافت. تیمار هم‌زمان سرمادهی و خراش پوسته بذرها درصد جوانه‏زنی را به بالاترین میزان افزایش داد، به‌‏طوری که درصد جوانه‏زنی در مرتفعترین رویشگاه بررسی‌شده به 71 درصد رسید.

در سه رویشگاه بررسی شده در مجموع 47 ترکیب در اسانس Z. clinopodioides شناسایی شد. 24 ترکیب در هر سه رویشگاه، مشترک هستند که از میان آن‌ها، ترکیب‏های 1، 8- سینئول، ترپینن-4- اُل و پولگون، بیشترین مقادیر را دارند (Rabie et al., 2015). Aghajani و همکاران (2008) نیز این سه ترکیب را اجزای اصلی ترکیب‌های اسانس Z.clinopodioides معرّفی کردند. Amiri (2009)، Modiri و همکاران (2013) و Mahdavi و همکاران (2014) سه ترکیب پولگون، پارامنت-3- ان-8- اُل و 1، 8- سینئول را اجزای اصلی اسانس این گونه معرّفی کردند. از مطالعاتی که پولگون و 1، 8- سینئول را ترکیب‏های اصلی اسانس این گونه گزارش کرده‏اند، می‏توان به این موارد اشاره کرد: Ozturk و Ercisli (2007)، Dehghan و همکاران (2014)، Sonboli و همکاران (2010)، Ebrahimi و همکاران (2012)، Sardashti و همکاران (2012)، Ercisli و همکاران (2014) و Khodaverdi-Samani و همکاران (2015). در تعدادی از پژوهش‌ها مانند Salehi و همکاران (2005)، Dehghan و همکاران (2010)، Batooli و همکاران (2012)، Soltani Nejad (2012) و Masrournia و Shams (2013)، پولگون و پیپریتنون، ترکیب‌های اصلی Z. clinopodioides معرّفی شده‏اند. در بعضی از پژوهش‌ها علاوه‌ بر پولگون، ترکیب‌های اصلی دیگری مانند پارامنت-2- ان-1- اُل (Sajjadi et al., 2003)، تریپنئول (Behravan et al., 2007)، منتون (Si-Lei et al., 2010)، پارامنتانون (Zhou et al., 2012; Ding et al., 2014) و منتول (Ebrahimi et al., 2012) گزارش شده است. به‌‌طور کلّی در تمام مناطق، پولگون به‌ عنوان اصلی‏ترین ترکیب وجود دارد.

با توجّه به این که بسیاری از خواص ضدّ میکروبی اسانس این گیاه به وجود پولگون (Mehraban Sangatash et al., 2007; Soltani Nejad, 2012) و ترکیب‏های دیگری مانند 1، 8- سینئول و ترپینن-4- اُل (Aghajani et al., 2008) مربوط می‏شود، بنابراین اسانس هر سه رویشگاه‏ بررسی‌شده در پژوهش حاضر، کیفیت بالایی دارند.

بر اساس نتایج این پژوهش، بین ترکیب‏های مشترک اسانس در سه رویشگاه Z. clinopodioides با بیشتر ویژگی‌های محیطی، همبستگی معنی‏داری وجود دارد. بعضی از ویژگی‌های محیطی شامل هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، رس، حداکثر و حداقل مطلق دما، دمای سالانه، بارندگی سالانه، مادۀ آلی، آهک، ماسه، ارتفاع از سطح دریا و تعداد روزهای یخبندان به‌ترتیب بیشترین همبستگی معنی‌دار را با ترکیب‏های اسانس نشان می‏دهند و در مقابل سایر ویژگی‌های محیطی شامل میانگین حداکثر دمای گرمترین ماه، اسیدیته، سیلت و میانگین حداقل دمای سردترین ماه به‌ترتیب کمترین همبستگی معنی‏دار را با این ترکیب‏ها دارند. در میان ترکیب‏های شیمیایی، لیمونن، پارامنت-3- ان-8- اُل، منتون، ایزومنتون، نئومنتول، نئوایزومنتول، پولگون، پیپریتون و پیپریتنون بیشترین همبستگی معنی‌دار را با ویژگی‌های محیطی نشان می‏دهند و ترپینن-4- اُل، آلفا- ترپینن، گاما- ترپینن و جرماکرن- دی کمترین همبستگی را با این ویژگی‌ها دارند.

بررسی تأثیر ارتفاع از سطح دریا و ویژگی‌های اقلیمی بر ترکیب‏های اسانس Z. clinopodioides نشان می‏دهد که این عوامل، افزایش و یا کاهش مقادیر بعضی از ترکیب‏های شیمیایی را موجب می‏شوند. برای مثال، مقادیر ترکیب‏های پولگون، نئومنتول، نئوایزومنتول، پیپریتون، پارامنت-3- ان-8- اُل، منتون، ایزومنتون و پیپریتنون در مرتفعترین رویشگاه (رینه) نسبت به دو رویشگاه دیگر در سطح بالاتری قرار دارند. این ترکیب‏ها همبستگی مثبت معنی‏داری با ارتفاع از سطح دریا نشان می‏دهند. در مقابل، ترکیب‏های ترپینن-4- اُل، گاما- ترپینن، سابینن، آلفا- ترپینن و لیمونن در کم‌ارتفاعترین رویشگاه (ارنگه)، بیشترین مقادیر را دارند. این ترکیب‏ها نیز همبستگی منفی معنی‏داری با ارتفاع از سطح دریا نشان می‏دهند. در واقع با افزایش ارتفاع از سطح دریا و در نتیجه کاهش ویژگی‌های اقلیمی شامل دمای سالانه، حداقل و حداکثر مطلق دما، میانگین حداقل دمای سردترین و حداکثر دمای گرمترین ماه و از سوی دیگر افزایش تعداد روزهای یخبندان، مقادیر بعضی از ترکیب‏ها افزایش و یا کاهش معنی‏داری نشان می‏دهند. البتّه در مورد تعدادی از ترکیب‌ها، روند افزایش یا کاهش مقادیر با افزایش ارتفاع از سطح دریا، معنی‏دار نیست. این ترکیب‏ها عبارت از این موارد هستند: آلفا- پینن، بتا- پینن، بورنیل استات و جرماکرن- دی. Asgari Nematian و همکاران (2010) در بررسی تأثیر ارتفاع از سطح دریا بر تغییرات کمّی و کیفی فلاونوئیدهای Astragalus verus در رویشگاه‏های مختلف غرب کشور، چهار کموتایپ را در دامنۀ‏ ارتفاعی 2600-1600 متر شناسایی کردند. Mohammadian و همکاران (2014) نیز در بررسی اثر ارتفاع از سطح دریا بر مواد مؤثّر Thymus fallax در رویشگاه‏های لرستان با ارتفاع 2500-1800 متر دریافتند که با افزایش ارتفاع از سطح دریا، مقادیر ترکیب‏هایی مانند کارواکرول و تیمول افزایش معنی‏داری دارد، در ‌حالی که افزایش ارتفاع، کاهش ترکیب‏هایی مانند ژرانیول و کامفن را موجب شده است.

همچنین بررسی تأثیر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک رویشگاه‏های Z. clinopodioides بر ترکیب‏های اسانس این گونه نشان می‏دهد که افزایش یا کاهش مقادیر این ویژگی‌ها، افزایش معنی‏داری بر مقادیر بعضی از ترکیب‏های اسانس داشته است؛ به‏‌طوری که با افزایش مقادیر هدایت الکتریکی، مادۀ آلی و درصد شن، ترکیب‏های آلفا- پینن، بتا- پینن، بورنیل استات و جرماکرن- دی افزایش یافته‌اند. این ترکیب‏ها همبستگی مثبت معنی‏داری با ویژگی‌های خاک ذکرشده دارند. بر عکس، ترکیب‏های پولگون، نئوایزومنتول، پیپریتون، پارامنت-3- ان-8- اُل، منتون، ایزومنتون و پیپریتنون، کاهش نشان می‏دهند. این ترکیب‏ها نیز همبستگی منفی معنی‏داری با ویژگی‌های خاک ذکرشده دارند. همچنین با افزایش رطوبت اشباع، آهک و رس، ترکیب‏های پولگون، نئوایزومنتول، پیپریتون، پارامنت-3- ان-8- اُل، منتون، ایزومنتون و پیپریتنون افزایش پیدا کرده‏اند. این ترکیب‏ها همبستگی مثبت معنی‏داری با ویژگی‌های خاک ذکرشده دارند، در حالی که ترکیب‏های آلفا- پینن، بتا- پینن، بورنیل استات و جرماکرن- دی کاهش نشان می‏دهند. این ترکیب‏ها نیز همبستگی منفی معنی‏داری با ویژگی‌های خاک ذکرشده دارند. Mohammadian و همکاران (2014) نیز در بررسی اثر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک رویشگاه‏های Thymus fallax بر مواد مؤثّر این گونه بیان کردند که افزایش یا کاهش مقادیر هدایت الکتریکی، اسیدیته، مادۀ آلی، ازت، پتاسیم، فسفر و درصد رس و شن خاک، افزایش یا کاهش معنی‏دار مقادیر ترکیب‏های تیمول، کارواکرول، کامفن، ژرانیول و پارا- سیمن را موجب شده است.

 

جمعبندی

نتایج پژوهش حاضر نشان داد که عوامل محیطی، تأثیر مهمی بر ویژگی‌های رویشی، جوانه‏زنی بذر و مواد مؤثّر گونۀ دارویی Z. clinopodioides دارد. این گونه در منطقۀ گاجره، بیشترین سطح تاج‏پوشش را در مقایسه با دو منطقۀ دیگر دارد، اما در منطقۀ رینه از نظر تعداد بوته وضعیت مناسب‏تری دارد و نشان‏دهندۀ آن است که در این رویشگاه، Z. clinopodioides زادآوری بیشتری داشته است. در واقع بالاتربودن میزان جوانه‏زنی بذر در منطقۀ رینه، تعداد افراد این گونه را در واحد سطح افزایش داده است. با توجّه به این که خواصّ ضدّ میکروبی اسانس این گیاه عمدتاً به وجود پولگون و سپس ترکیب‏های دیگری مانند 1، 8- سینئول و ترپینن-4- اُل مربوط می‏شود، بنابراین اسانس منطقۀ‏ رینه، کیفیت بالاتری نسبت به دو منطقۀ دیگر دارد. نتایج نشان داد ارتفاع از سطح دریا، هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع و بافت خاک، تأثیر بیشتری روی ویژگی‌های رویشی این گونه دارند. همچنین هدایت الکتریکی، رطوبت اشباع، مادۀ آلی، آهک و بافت خاک، حداکثر و حداقل مطلق دما، دمای سالانه، بارندگی سالانه، ارتفاع از سطح دریا و تعداد روزهای یخبندان، بیشترین تأثیر را روی ویژگی‌های کمّی و کیفی اسانس این گونۀ دارویی دارند.

 

 

منابع

Aghajani, Z., Assadian, F., Masoudi, Sh., Chalabian, F., Esmaeili, A., Tabatabaei-Anaraki, M. and Rustaiyan, A. (2008) Chemical composition and in vitro antibacterial activities of the oil of Ziziphora clinopodioides and Z. capitata subsp. capitata from Iran. Chemistry of Natural Compounds 44(3): 387-389.

Amiri, H. (2009) Influence of growth phase on the essential oil composition of Ziziphora clinopodioides Lam. Natural Product Research 23(7): 601-607.

Asgari Nematian, M., Atri, M. and Chehregani Rad, A. (2010) Chemical variation of Astragalus verus Olivier (Fabaceae) according to flavonoid pattern in the West of Iran. Iranian Journal of Plant Biology 2(4): 67-80 (in Persian).

Asri, Y. (2005) Vegetation ecology. Payam Noor University Publications, Tehran (in Persian).

Batooli, H., Akhbari, M. and Hoseinzadeh, M. J. (2012) Effect of different methods on the quality and quantity of essential oils of two species of Ziziphora. Journal of Herbal Drugs 3(2): 135-146.

Behravan, J., Ramezani, M., Hassanzadeh, M. K., Eskandari, M., Kasaian, J. and Sabeti, Z. (2007) Composition, antimycotic and antibacterial activity of Ziziphora clinopodioides Lam. Essential Oil from Iran. Journal of Essential Oil Bearing Plants 10(4): 339-345.

Dehghan, Z., Sefidkon, F., Bakhshi Khaniki, Gh. and Kalvandi, R. (2010) Effects of some ecological factors on essential oil content and composition of Ziziphora clinopodioides Lam. subsp. rigida (Boiss.) Rech. f. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 26(1): 49-63.

Dehghan, Z., Sefidkon, F., Emami, S. M. and Kalvandi, R. (2014) The effects of ecological factors on essential oil yield and composition of Ziziphora clinopodioides Lam. subsp. rigida (Boiss.) Rech. f. Journal of Plant Researches 27(1): 61-71 (in Persian).

Ding, W., Yang, T., Liu, F. and Tian, S. (2014) Effect of different growth stages of Ziziphora clinopodioides Lam. on its chemical composition. Pharmacognosy Magazine 10(37): 1-5.

Ebrahimi, P., Mirarab-Razi, A. and Biabani, A. (2012) Comparative evaluation of the essential oil terpenoids in the stem and leaf of Ziziphora clinopodioides in the regions of Almeh and Sojough of Golestan Province, Iran. Acta Periodica Technologica 43: 283-291.

Ercisli, S., Dogan, H., Jurikova, T., Temim, E., Leto, A. and Hadziabulic, A. (2014) Chemical constitutions and antioxidant activity of Ziziphora clinopodioides Lam. ecotypes from Turkey. International Conference on Food and Nutrition Technology, IPCBEE, vol. 72, IACSIT Press, Singapore.

Jamzad, Z. (2012) Flora of Iran, no. 76: Lamiaceae. Research Institute of Forests and Rangelands Publication, Tehran (in Persian).

Khodaverdi-Samani, H. R., Ghasemi Pirbalouti, A., Shirmardi, H. and Malekpoor, F. (2015) Chemical composition of essential oils of Ziziphora clinopodioides Lam. (endemic Iranian herb) collected from different natural habitats. Indian Journal of Traditional Knowledge 1(1): 57-62.

Mahdavi, S. Kh., Valizadeh, S. and Mahmoudi, J. (2014) Phonological effects on the quantity and quality of essential oil Ziziphora clinopodioides (case study: Darreh-e Ghasemlou, Orumieh). Journal of Rangeland Management 1(4): 70-81 (in Persian).

Masrournia, M. and Shams, A. R. (2013) Elemental determination and essential oil composition of Ziziphora clinopodioides and consideration of its antibacterial effects. Asian Journal of Chemistry 25(12): 6553-6556.

Mehraban Sangatash, M., Karazhian, R. and Beiraghi Tousi, Sh. (2007) Inviro antimicrobial activity of the Ziziphora clinopodioides L. on food spoilage and pathogenic bacteria. Journal of Medicinal Plants 6(23): 46-51 (in Persian).

Mesdaghi, M. (1998) Management of Iranian’s rangelands. Astan-e Ghods Publication, Mashad (in Persian).

Modiri, E., Sefidkon, F., Jamzad, Z. and Tavasoli, A. (2013) Extraction and identification of essential oil composition of different subspecies of Ziziphora clinopodioides Lam. from different habitats of Iran. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 29(3): 611-620 (in Persian).

Mohammadian, A., Karamian, R., Mirza, M. and Sepahvand, A. (2014) Effects of altitude and soil characteristics on essential of Thymus fallax Fisch. et C.A. Mey. in different habitats of Lorestan province. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 30(4): 519-528 (in Persian).

Mozaffarian, V. (2013) Identification of medicinal and aromatic plants of Iran. Farhang Moaser Publication, Tehran (in Persian).

Ozturk, S. and Ercisli, S. (2007) Antibacterial activity and chemical constitutions of Ziziphora clinopodioides. Food Control 18(5): 535-540.

Rabie, M., Firouzi Ardestani,M., Asri, Y. and Bakhshi Khaniki, Gh. R. (2015)Evaluate the chemical compositions of essential oil Ziziphora clinopodioides Lam. in natural habitats of Alborz and Mazandaran provinces, Iran. Eco-Phytochemical Journal of Medicinal Plants 3(3): 54-61.

Sajjadi, E., Ghasemi Dehkordi, N. and Balochi, M. (2003) Study materials essential constituent of aerial parts in Ziziphora clinopodioides Lam. Journal of Pajouhesh and Sazandegi 16(1): 97-100 (in Persian).

Salehi, P., Sonboli, A., Eftekhar, F., Nejad-Ebrahimi, S. and Yousefzadi, M. (2005) Essential oil composition, antibacterial and antioxidant activity of the oil and various extract of Ziziphora clinopodioides subsp. rigida (Boiss.) Rech. f. from Iran. Biological and Pharmaceutical Bulletin 28(10): 1892-1896.

Sardashti, A. R., Valizadeh, J. and Adhami, Y. (2012) Chemical composition of the essential oil from Ziziphora clinopodioides Lam. from Iran by means of gas chromatography-mass spectrometry (GC-MS). Journal of Horticulture and Forestry 4(10): 169-71.

Si-Lei, X., Pi-Hong, Z., Qiao-Ling, L., Hong-Li, J. and Xue-Hua, W. (2010) Essential oil compositions and antioxidant activity of two Ziziphora species in Xinjiang, China. Food Science 31(7): 154-159.

Soltani Nejad, Sh. (2012) Chemical composition and in vitro antibacterial activity of Ziziphora clinopodioides Lam. Essential oil against some pathogenic bacteria. African Journal of Microbiology Research 6(7): 1504-1508.

Sonboli, A., Atri, M. and Shafiei, S. (2010) Intraspecific variability of the essential oil of Ziziphora clinopodioides ssp. rigida from Iran. Chemistry and Biodiversity 7(7): 1784-1789.

Zare Dehabadi, S., Asrar, Z. and Mehrabani, M. (2010) Biochemical changes in terpenoid compounds of Mentha spicata essential oils in response to excess zinc supply. Iranian Journal of Plant Biology 2(1): 25-34 (in Persian).

Zhou, X., Gong, H. and Tian, S. (2012) GC-MS analysis of Ziziphora clinopodioides essential oil from North Xinjiang, China. Natural Product Communications 7(1): 81-82.

 

Aghajani, Z., Assadian, F., Masoudi, Sh., Chalabian, F., Esmaeili, A., Tabatabaei-Anaraki, M. and Rustaiyan, A. (2008) Chemical composition and in vitro antibacterial activities of the oil of Ziziphora clinopodioides and Z. capitata subsp. capitata from Iran. Chemistry of Natural Compounds 44(3): 387-389.

Amiri, H. (2009) Influence of growth phase on the essential oil composition of Ziziphora clinopodioides Lam. Natural Product Research 23(7): 601-607.

Asgari Nematian, M., Atri, M. and Chehregani Rad, A. (2010) Chemical variation of Astragalus verus Olivier (Fabaceae) according to flavonoid pattern in the West of Iran. Iranian Journal of Plant Biology 2(4): 67-80 (in Persian).

Asri, Y. (2005) Vegetation ecology. Payam Noor University Publications, Tehran (in Persian).

Batooli, H., Akhbari, M. and Hoseinzadeh, M. J. (2012) Effect of different methods on the quality and quantity of essential oils of two species of Ziziphora. Journal of Herbal Drugs 3(2): 135-146.

Behravan, J., Ramezani, M., Hassanzadeh, M. K., Eskandari, M., Kasaian, J. and Sabeti, Z. (2007) Composition, antimycotic and antibacterial activity of Ziziphora clinopodioides Lam. Essential Oil from Iran. Journal of Essential Oil Bearing Plants 10(4): 339-345.

Dehghan, Z., Sefidkon, F., Bakhshi Khaniki, Gh. and Kalvandi, R. (2010) Effects of some ecological factors on essential oil content and composition of Ziziphora clinopodioides Lam. subsp. rigida (Boiss.) Rech. f. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 26(1): 49-63.

Dehghan, Z., Sefidkon, F., Emami, S. M. and Kalvandi, R. (2014) The effects of ecological factors on essential oil yield and composition of Ziziphora clinopodioides Lam. subsp. rigida (Boiss.) Rech. f. Journal of Plant Researches 27(1): 61-71 (in Persian).

Ding, W., Yang, T., Liu, F. and Tian, S. (2014) Effect of different growth stages of Ziziphora clinopodioides Lam. on its chemical composition. Pharmacognosy Magazine 10(37): 1-5.

Ebrahimi, P., Mirarab-Razi, A. and Biabani, A. (2012) Comparative evaluation of the essential oil terpenoids in the stem and leaf of Ziziphora clinopodioides in the regions of Almeh and Sojough of Golestan Province, Iran. Acta Periodica Technologica 43: 283-291.

Ercisli, S., Dogan, H., Jurikova, T., Temim, E., Leto, A. and Hadziabulic, A. (2014) Chemical constitutions and antioxidant activity of Ziziphora clinopodioides Lam. ecotypes from Turkey. International Conference on Food and Nutrition Technology, IPCBEE, vol. 72, IACSIT Press, Singapore.

Jamzad, Z. (2012) Flora of Iran, no. 76: Lamiaceae. Research Institute of Forests and Rangelands Publication, Tehran (in Persian).

Khodaverdi-Samani, H. R., Ghasemi Pirbalouti, A., Shirmardi, H. and Malekpoor, F. (2015) Chemical composition of essential oils of Ziziphora clinopodioides Lam. (endemic Iranian herb) collected from different natural habitats. Indian Journal of Traditional Knowledge 1(1): 57-62.

Mahdavi, S. Kh., Valizadeh, S. and Mahmoudi, J. (2014) Phonological effects on the quantity and quality of essential oil Ziziphora clinopodioides (case study: Darreh-e Ghasemlou, Orumieh). Journal of Rangeland Management 1(4): 70-81 (in Persian).

Masrournia, M. and Shams, A. R. (2013) Elemental determination and essential oil composition of Ziziphora clinopodioides and consideration of its antibacterial effects. Asian Journal of Chemistry 25(12): 6553-6556.

Mehraban Sangatash, M., Karazhian, R. and Beiraghi Tousi, Sh. (2007) Inviro antimicrobial activity of the Ziziphora clinopodioides L. on food spoilage and pathogenic bacteria. Journal of Medicinal Plants 6(23): 46-51 (in Persian).

Mesdaghi, M. (1998) Management of Iranian’s rangelands. Astan-e Ghods Publication, Mashad (in Persian).

Modiri, E., Sefidkon, F., Jamzad, Z. and Tavasoli, A. (2013) Extraction and identification of essential oil composition of different subspecies of Ziziphora clinopodioides Lam. from different habitats of Iran. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 29(3): 611-620 (in Persian).

Mohammadian, A., Karamian, R., Mirza, M. and Sepahvand, A. (2014) Effects of altitude and soil characteristics on essential of Thymus fallax Fisch. et C.A. Mey. in different habitats of Lorestan province. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 30(4): 519-528 (in Persian).

Mozaffarian, V. (2013) Identification of medicinal and aromatic plants of Iran. Farhang Moaser Publication, Tehran (in Persian).

Ozturk, S. and Ercisli, S. (2007) Antibacterial activity and chemical constitutions of Ziziphora clinopodioides. Food Control 18(5): 535-540.

Rabie, M., Firouzi Ardestani,M., Asri, Y. and Bakhshi Khaniki, Gh. R. (2015)Evaluate the chemical compositions of essential oil Ziziphora clinopodioides Lam. in natural habitats of Alborz and Mazandaran provinces, Iran. Eco-Phytochemical Journal of Medicinal Plants 3(3): 54-61.

Sajjadi, E., Ghasemi Dehkordi, N. and Balochi, M. (2003) Study materials essential constituent of aerial parts in Ziziphora clinopodioides Lam. Journal of Pajouhesh and Sazandegi 16(1): 97-100 (in Persian).

Salehi, P., Sonboli, A., Eftekhar, F., Nejad-Ebrahimi, S. and Yousefzadi, M. (2005) Essential oil composition, antibacterial and antioxidant activity of the oil and various extract of Ziziphora clinopodioides subsp. rigida (Boiss.) Rech. f. from Iran. Biological and Pharmaceutical Bulletin 28(10): 1892-1896.

Sardashti, A. R., Valizadeh, J. and Adhami, Y. (2012) Chemical composition of the essential oil from Ziziphora clinopodioides Lam. from Iran by means of gas chromatography-mass spectrometry (GC-MS). Journal of Horticulture and Forestry 4(10): 169-71.

Si-Lei, X., Pi-Hong, Z., Qiao-Ling, L., Hong-Li, J. and Xue-Hua, W. (2010) Essential oil compositions and antioxidant activity of two Ziziphora species in Xinjiang, China. Food Science 31(7): 154-159.

Soltani Nejad, Sh. (2012) Chemical composition and in vitro antibacterial activity of Ziziphora clinopodioides Lam. Essential oil against some pathogenic bacteria. African Journal of Microbiology Research 6(7): 1504-1508.

Sonboli, A., Atri, M. and Shafiei, S. (2010) Intraspecific variability of the essential oil of Ziziphora clinopodioides ssp. rigida from Iran. Chemistry and Biodiversity 7(7): 1784-1789.

Zare Dehabadi, S., Asrar, Z. and Mehrabani, M. (2010) Biochemical changes in terpenoid compounds of Mentha spicata essential oils in response to excess zinc supply. Iranian Journal of Plant Biology 2(1): 25-34 (in Persian).

Zhou, X., Gong, H. and Tian, S. (2012) GC-MS analysis of Ziziphora clinopodioides essential oil from North Xinjiang, China. Natural Product Communications 7(1): 81-82.