مقایسۀ پاسخ‌های فیزیولوژیک کتان (Linum usitatissimum L.) به تنش خشکی و شوری و محلول‌پاشی با اسید سالیسیلیک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

چکیده

برای مقایسة پاسخ‌های فیزیولوژیک کتان Linum usitatissimum L. به تنش خشکی، شوری و محلول‌پاشی با سالیسیلیک اسید، ﭘﮋوﻫﺶ حاضر ﺑﻪ‌ﺻﻮرت ﮔﻠـﺪاﻧﻲ و در ﮔﻠﺨﺎﻧـة  تحقیقاتی داﻧﺸـﻜﺪة ﻛﺸﺎورزی داﻧﺸﮕﺎه ﻳﺎﺳﻮج در سال 1394 به‌صورت ﻓﺎﻛﺘﻮرﻳـﻞ با ﻃﺮح پایة کاملاً ﺗﺼﺎدﻓﻲ در ﺳـﻪ ﺗﻜـﺮار انجام شد. تیمارها شامل سطوح مختلف تنش شوری و خشکی با پتانسیل‌های اسمزی 2-، 4-، 7- و 9- بار در 8 سطح بودند که با یک تیمار شاهد (در محلول هوگلند) اعمال شدند. عامل دوم شامل محلول‌پاشی ﺳﺎﻟﯿﺴﯿﻠﯿﮏ اﺳﯿﺪ در دو سطح صفر (شاهد) و 5/0 میلی‌مولار بود. شوری با سدیم کلرید و خشکی با پلی اتیلن گلیکول 6000 اعمال شدند. نتایج نشان دادند که شوری و خشکی کاهش پروتئین‏ محلول برگ، فعالیت آنزیم کاتالاز، محتوای کلروفیل کل و کارتنوئید را باعث شد؛ ولی سالیسیلیک اسید توانست اندکی از این کاهش جلوگیری کند. محتوای پرولین و قندهای محلول و مالون دی‌آلدهید با افزایش شوری و خشکی نسبت به شاهد افزایش معنی‌داری نشان داد. سالیسیلیک اسید نتوانست از افزایش مالون‌دی‌آلدهید جلوگیری کند. وزن خشک اندام هوایی و ریشه در تیمارهای مختلف تنش شوری و خشکی نسبت به سطوح بدون تنش (شاهد)، کاهش معنی‏داری نشان داد و سالیسیلیک اسید توانست از کاهش وزن جلوگیری کند. به‌طورکلی در بیشتر صفات، صدمة خشکی بیشتر از شوری بود و سالیسیلیک اسید توانست از صدمات تنش بر کتان جلوگیری کند.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparison of physiological responses of linseed (Linum usitatissimum L.) to drought and salt stress and salicylic acid foliar application

نویسندگان [English]

  • Mohsen Movahhedi Dehnavi
  • Nasrin Niknal
  • Yaqoub Behzadi
  • Raham Mohtashami
  • Reza Bagheri
Agronomy and plant breeding department, Faculty of Agriculture, Yasouj University, Yasouj, Iran.
چکیده [English]

In order to compare the physiological responses of linseed (Linum usitatissimum L.) in drought and salinity stress conditions and salicylic acid foliar application, a greenhouse experiment was conducted based on completly randomized design with three replications in Yasouj university in 2015. Treatments including different levels of salinity and drought with similar osmotic potentials (-2, -4, -7 and -9 bar) in 8 levels and a control treatment were applied in Hoagland solution. Second factor was salicylic acid foliar application in 2 levels (0 and 0.5 mM). Salinity and drought applied using sodium chloride and polyethylene glycol 6000, respectively. The results showed that leaf protein content, catalase activity, total chlorophyll and carotenoid significantly decreased compared to control by increasing salinity and drought levels, however salicylic acid could prevent this trend.  Proline soluble sugars and malodealdehide content significantly increased compared to control by increasing salinity and drought. However salicylic acid could not prevent this trend. Shoot and root dry weights significantly decreased in salinity and drought stress treatments, compared to control and salicylic acid could prevent this decrease. Generally regarded to the most of the measured traits, impact of drought was more than salinity and salicylic acid could compensate the stress impacts on linseed.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Catalase
  • Drought
  • proline
  • Salinity
  • Soluble sugars

کتان روغنی یا بزرک با نام علمی Linum usitatissimum L. از گیاهان زراعی است ﻛﻪ در زﻣﻴﻨﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ روغن‌های گیاهی و بندرت الیاف و تأمین علوفه کاربرد دارد. روغن کتان علاوه‌بر امگا 3، ویتامین E نیز دارد. مصرف آن ﻣﺼـﻮﻧﻴﺖ ﺑـﺪن را در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻴﻤﺎرﻳ‌‌‌ﻬﺎ ﺑﺎﻻ ﺑﺮده و از ﺑـﺮوز ﺳﺮﻃﺎن ﭘﻴﺸﮕﻴﺮی ﻣﻲﻛﻨﺪ (Iran Nejad, 2005). تنش‌های غیر زنده، به ویژه خشکی و شوری از تنش­های اﺻﻠﻲ و ﻣﻬﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﻛﺎﻫﺶ ﺗﻮﻟﻴﺪات زراﻋﻲ در ﺳﺮاﺳﺮ جهان ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ (Bybordi, 2010). یکی از شاخص‌های فیزیولوژیک متأثر از تنش خشکی محتوی کلروفیل و کاروتنوئید برگ است. برخی از گیاهان در طول تنش خشکی کلروفیل خود را حفظ می­کنند و برخی دیگر کلروفیل خود را از دست می­دهند (Muller et al., 2010). کاهش در محتوای کلروفیل تحت تنش خشکی به‌علت خسارت به کلروفیل با اکسیژن فعال است (Mafakheri et al., 2010). یکی از سازوکارهای گیاهان برای مقابله با تنش خشکی تنظیم اسمزی است، که تا حدی شرایط لازم برای جذب آب، و حفظ آماس سلولی را فراهم می‌‌کند. افزایش در میزان قندهای محلول و پرولین از جمله واکنش­هایی است که گیاهان مختلف برای تنظیم اسمزی و کاهش پتانسیل اسمزی برای مقابله با تنش خشکی از خود بروز می­دهند (Sanches et al., 1998). Ghorbanli و همکاران (2012) در بررسی اثر تنش خشکی بر واکنش‌های فیزیولوژیک گیاه کتان نتیجه‌گیری کردند که با افزایش تنش خشکی میزان پرولین، فلاونوئید و آنتوسیانین در مقایسه با شاهد افرایش معنی­داری نشان دادند؛ ولی میزان کاروتنوئید نسبت به شاهد کاهش معنی­داری داشت. همچنین تجمع پرولین در اندام هوایی بیشتر از ریشه بود. تنش شوری همچنین موجب تغییرات شیمیایی، مرفولوژیک و فیزیولوژیک متعددی در گیاهان می­شود. این تنش، رشد، فتوسنتز، سنتز پروتئین، متابولیسم لیپیدها، تنفس و تولید انرژی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. آثار زیان‌آور شوری بر گیاهان به شیوه‌های مختلف ازجمله، مرگ یا کاهش تولید گیاهان نمایان می­شود (Parida and Das, 2005). ﺳﺪﻳﻢ ﻛﻠﺮاﻳﺪ ﻓﺮوان‌ترﻳﻦ ﻧﻤﻜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺷﻮری خاک می­شود (Koca et al., 2007).

استفاده از تنظیم‌کننده­های رشد گیاهی مانند سالیسیلیک اسید باعث مقاومت گیاهان به تنش­های زنده و غیرزنده می­شود و به عنوان یک راهکار برای جلوگیری از آثار مخرب تنش‌های محیطی به شمار می‌رود (Singh and Usha, 2003). سالیسیلیک اسید از طریق تحریک سامانه آنتی اکسیدانی، بهبود یکپارچگی غشا و کاهش تلفات آب منجر به تاخیر در لوله شدن برگ گیاهان (Kadioglu et al., 2011)، همچنین باعث محافظت رنگدانه­های گیاهی، آنتی اکسیدان‌ها و آنزیم‌ها می‌شود (Chaves et al., 2009). در بررسی اثر محلول‌پاشی سالیسیلیک اسید به میزان صفر و 3 میلی‌مولار روی گل حنا تحت تنش خشکی که توسط پلی ‌اتیلن ‌گلایکول در یک دوره تنش خشکی 60 روزه ایجاد شد، محتوی کلروفیل، محتوی آب نسبی ، میزان رشد، وزن تازه، نمو برگ و ساقه کاهش یافت. خشکی ناشی از پلی‌ اتیلن‌ گلایکول از دست دادن آب برگ را افزایش داد و باعث تجمع پرولین، H2O2 و مالون­دی­آلدهید گردید. در پاسخ به تنش خشکی میزان فعالیت کاتالاز، سوپر اکسید دیسموتاز و پراکسیداز افزایش یافت. محلول‌پاشی سالیسیلیک اسید (SA) بجز تجمع پرولین، آثار پلی ‌اتیلن ‌گلایکول بر رشد و شاخص‌های فیزیولوژیک و بیوشیمیایی را خنثی کرد. سالیسیلیک اسید به‌طور ویژه میزان رشد اندام هوایی و آب برگ را افزایش داد و رنگدانه‌ها و غشاهای فتوسنتزی را از صدمات اکسیداتیو محافظت کرد (Antonic et al., 2016). در بررسی کاربرد سالیسیلیک اسید در بهبود رشد و فتوسنتز خردل روغنی تحت تنش خشکی، با محلول­پاشی غلظت صفر و 5/0 میلی‌مولار سالیسیلیک اسید و تیمارهای تنش آبی 100 و 50 درصد ظرفیت زراعی، نتایج نشان داد که تنش خشکی به‌طور معنی‌داری باعث کاهش رشد، شاخص‌های فتوسنتزی، فعالیت روبیسکو، نیترات رداکتاز و ATP سولفوریلاز شد؛ درحالی‌که افزایش معنی‌داری در میزان متابولیسم پرولین مشاهده شد. محلول‌پاشی سالیسیلیک اسید به میزان 5/0 میلی­مولار ، با افزایش تولید پرولین وکاهش گلوتامین کیناز، اثر تنش خشکی را کاهش داد Nazar et al., 2015)). Shahbazi Zadeh و همکاران (2015) در بررسی اثر محلول‌پاشی سالیسیلیک اسید برصفات فیزیولوژیک سویا تحت تنش شوری نشان دادند که ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺷﺪت ﺗﻨﺶ ﻣﯿﺰان ﻓﺘﻮﺳﻨﺘﺰ، ﮐﻠﺮوﻓﯿﻞ ﮐﻞ، ﮐﺎروﺗﻨﻮﺋﯿﺪﻫﺎ، ﻫﺪاﯾﺖ روزﻧﻪای، ﭘﺮوﺗﺌﯿﻦ و ﺳﻄﺢ ﺑﺮگ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻌﻨﯽداری ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ. ﻣﺤﻠﻮلﭘﺎﺷﯽ ﺑﺎ ﺳﺎﻟﯿﺴﯿﻠﯿﮏ اﺳﯿﺪ 3 میلی‌مولار و آﺳﮑﻮرﺑﯿﮏ اﺳﯿﺪ 5/1 میلی‌مولار به عنوان بهترین تیمار ﺟﻬﺖ ﺗﺨﻔﯿﻒ اﺛﺮات ﺳﻤﯽ ﺷﻮری ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪند.

باتوجه‌به‌اینکه آثار تنش‌های همزمان شوری و خشکی بر کتان روغنی بررسی نشده است، همچنین باتوجه‌به اهمیت نقش تنظیم­کنندگی سالیسیلیک اسید در مقابله با تنش­ها و بخصوص تنش خشکی و شوری، انتظار می‌رود که کاربرد آن بتواند تا حدودی از آثار مخرب تنش‌های خشکی و شوری بکاهد. بنابراین هدف از اجرای این پژوهش مقایسة پاسخ‌های فیزیولوژیک کتان به تنش خشکی و شوری و محلول‌پاشی با سالیسیلیک اسید گیاه کتان بود.

 

مواد و روش‌ها.

برای مقایسة پاسخ‌های فیزیولوژیک کتان به تنش خشکی و شوری و محلول‌پاشی با سالیسیلیک اسید، اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﻠـﺪاﻧﻲ در ﮔﻠﺨﺎﻧـة تحقیقاتی داﻧﺸـﻜﺪة ﻛﺸﺎورزی داﻧﺸﮕﺎه ﻳﺎﺳﻮج در پاییز و زمستان 1394 به صورت ﻓﺎﻛﺘﻮرﻳﻞ با ﻃﺮح پایه کاملاً ﺗﺼﺎدﻓﻲ در ﺳـﻪ ﺗﻜﺮار اﺟﺮا شد. تیمارها شامل سطوح مختلف تنش شوری و خشکی با پتانسیل اسمزی برابر (2-، 4-، 7- و 9- بار) در 8 سطح به اضافه یک تیمار شاهد بود که در محلول هوگلند اعمال شد. عامل دوم شامل ﺳﺎﻟﯿﺴﯿﻠﯿﮏ اﺳﯿﺪ در دو سطح صفر (شاهد) و 5/0 میلی‌مولار بودند. شوری با سدیم کلرید و خشکی با پلی اتیلن گلیکول 6000 اعمال شدند. واحدهای آزمایشی شامل گلدان‌های پلاستیکی به قطر 20 و ارتفاع 30 سانتیمتر بودند. تعداد 108 گلدان با ماسه نرم و شسته شده، پر و در دستگاه ضدعفونی با بخار (شاهرضایی، ایران) ضدعفونی شدند. در هر گلدان 20 عدد بذر جوانه‌زده در عمق یک سانتی‌متری کشت شدند. زمانی‌که 50 درصد سبز‌شدن انجام شد، گلدان‌ها با یک‌چهارم غلظت عناصر غذایی محلول هوگلند (جدول 1) آبیاری شدند. بعد از اینکه گیاهچه‌ها بیشتر رشد نمودند، با نصف غلظت عناصر غذایی محلول هوگلند، آبیاری شدند. دو هفته بعد از استقرار، گیاهان تنک شدند و در هر گلدان 10 بوته نگهداری شد. در مرحله 4 برگی محلولﭘﺎﺷﯽﻫﺎ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎ اﻓﺰودن ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﮐﻠﺮﯾﺪ سدیم و پلی ‌اتیلن گلایکول در ﻣﺤﻠﻮل ﻫﻮﮔﻠﻨﺪ اﻋﻤﺎل ﺷﻮری و خشکی آﻏﺎز ﺷﺪ. برای تهیۀ هر پتانسیل آب لازم از سدیم کلرید، محاسبات با رابطة 1 به‌نام رابطة Van’t Hoff (1887) انجام شد.

رابطة 1:

Ψ= -CIRT

در این رابطه C مولاریته محلول، I ضریب یونیزاسـیون، R ثابت گازها و T درجه حرارت محلول برحسب کلوین و Ψ پتانسیل اسمزی بر حسب مگا پاسکال بود، که برای رسیدن به پتانسیل‌های مدنظر بترتیب صفر، 92/2، 84/5، 76/8 و 68/11 گرم نمک سدیم کلرید در محلول هوگلند حل می‌شد. محاسبه میزان پلی ‌اتیلن گلیکول 6000 مورد نیاز، از قرار به ترتیب صفر، 127، 190، 238 و 280 گرم در یک کیلوگرم آب، با رابطة Michel and Kaufmann (1973) انجام می‌شد؛ ﺑﻪ‌طوری‌‌که اﺑﺘﺪا در ﻫﺮ ﻧﻮﺑﺖ آﺑﯿﺎری به هرکدام از گلدان‌ها به جزء سطح شاهد پتانسیل اسمزی 2- بار در هر سطح شوری و خشکی در ﻣﺤﻠﻮل ﻫﻮﮔﻠﻨﺪ اﻋﻤﺎل ﺷﺪ. در دفعات بعدی آبیاری، به‌طور متناوب این مقادیر در هر سطح اضافه گردید. اﻋﻤﺎل ﺗﯿﻤﺎرﻫﺎی خشکی و ﺷﻮری ﺗﺎ ﭘﺎﯾﺎن ﻣﺮﺣﻠﻪ روﯾﺸﯽ و ﻫﻢ زﻣﺎن ﺑﺎ ﻧﯿﺎز آﺑﯽ ﮔﯿﺎه اداﻣﻪ یافت و در زﻣﺎن ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺷﻮره در ﺳﻄﺢ ﮔﻠﺪانﻫﺎ، برای ﺟﻠﻮﮔﯿﺮی از ﺗﺠﻤﻊ ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ ﻧﻤﮏ، ﻋﻼوه ﺑﺮ زه‌کشی ﮔﻠﺪاﻧﯽ، آب ﺷﻮﯾﯽ ﺑﺎ آب ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ ﺑﻪ ﻃﻮر ﯾﮑﻨﻮاﺧﺖ ﺑﺮای همة ﺗﯿﻤﺎرﻫﺎ انجام شد (Javadipour et al., 2013). محلول‌پاشی ﺳﺎﻟﯿﺴﯿﻠﯿﮏ اﺳﯿﺪ با غلظت‌های صفر و 5/0 میلی‌مولار دقیقا قبل از اعمال تیمارهای شوری و خشکی به‌صورتی که سطح گیاه کاملاً پوشانده و خیس شود، اعمال شد. 20 روز بعد از شروع اعمال تنش‌ها، برای اندازه‌گیری‌های پرولین، پروتئین محلول، قندهای محلول، آنزیم کاتالاز، مالون­دی­آلدهید، کلروفیل کل، کاروتنوئید، وزن خشک اندام هوایی، وزن خشک ریشه و وزن خشک اندام هوایی به ریشه از هر گلدان 4 نمونه گرفته شد. ارتفاع بوته‌ها نیز ثبت گردید و نمونه‌ها در دمای 40- درجة سانتی‌گراد تا زمان اندازه‌گیری صفات نگهداری شدند. میزان ﮐﻠﺮوﻓﯿﻞ ﺑا روش ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدی Arnon (1949) و ﮐﺎروﺗﻨﻮﺋﯿﺪ ﺑا روش Lichtenthder (1987) اندازه‌گیری شد. برای سنجش فعالیت ﮐﺎﺗﺎﻻزاز روش Aebi  (1984)، پرولین با روش Paquine و Lechasseur (1979)، قندهای محلول با روش Irrigoyen و همکاران (1992)، ﭘﺮوﺗﺌﯿﻦ ﻣﺤﻠﻮل ﺑﺮگ به روش Kar و Mishra (1976) و مالون­دی­آلدهید با روش Heat و Pacher (1969) اندازه‌گیری شدند.

تحلیل آماری: ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت آﻣﺎری و رﺳﻢ ﻧﻤﻮدارﻫـﺎ ﺑـﺎ نرم‌افزارهای SAS و Excel و مقایسة میانگین آثار اصلی با آزمون حداقل میانگین مربعات (LSD) در سطح 5 درصد و ﻣﻘﺎﯾﺴة ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ آثار ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺑا روش L.S.Means اﻧﺠﺎم ﺷﺪ.

 

نتایج و بحث

محتوای پروتئین محلول برگ:برهمکنش پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر پروتئین محلول برگ کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، میزان پروتئین محلول کتان در سطوح مختلف تیمارهای تنش شوری و خشکی نسبت به عدم تیمار تنش (شاهد) کاهش معنی‏داری نشان داد (شکل 1). همچنین بیشترین میزان پروتئین محلول در شرایط 2- بار تنش شوری و خشکی، و کمترین میزان پروتئین محلول کتان در تیمار 9- بار تنش شوری و خشکی بدست آمد (شکل 1). طبق گزارش Bajji و همکاران (2001) غلظت پروتئین­های محلول در اثر تنش خشکی به علت افزایش فعالیت آنزیم­های تجزیه کننده پروتئین­ها، کاهش سنتز پروتئین و تجمع آمینواسید پرولین، کاهش می­یابد. کاهش محتوای پروتئین برگ در اثر شوری در آویشن نیز گزارش شده است (Razavizadeh and Mohagheghian, 2015). همبستگی منفی و معنی­دار محتوای پروتئین محلول با میزان پرولین ( **93/0- =r 2 ) نیز بر این موضوع تأکید می­کند که کاهش پروتئین محلول برگ به تولید بیشتر پرولین منجر می‌گردد (جدول 2). همچنین به نظر می­رسد که، با توجه به پتانسیل 2- تنش شوری و خشکی، محتوای پروتئین محلول با تنش خشکی نسبت به تنش شوری کاهش بیشتری نشان داد. در واقع اثر اسمزی بر اثر سمیت غالب بوده است؛ اما در سایر سطوح اثر تنش خشکی و شوری یکسان بود. کاهش در محتوای پروتئین محلول در شرایط تنش، ممکن است به‌علت کاهش فعالیت آنزیم نیتریت ریداکتاز و گلوتامین سنتتاز باشد (Dolat Abadeyan et al., 2009). این نتایح با نتایج Jahantigh و همکاران (2016) در گیاه زوفا مبنی بر افزایش پروتئین محلول برگ با افزایش شدت تنش شوری همخوانی ندارد.

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، بین تیمارهای شوری بیشترین میزان پروتئین محلول در تیمار شاهد و 2- بار تنش شوری، و کمترین آن در تیمار 9- بار تنش شوری بود. در تیمارهای مربوط به تنش خشکی نیز بیشترین میزان پروتئین محلول کتان در تیمار 2- بار بود که با تیمار 4- بار تفاوت معنی­داری نداشت و کمترین آن در تیمار 9- بار مشاهده شد (شکل 1). به نظر می‌رسد که در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید نسبت به شرایط عدم مصرف، تأثیر منفی تنش خشکی و تنش شوری شدت کمتری داشته­است. در واقع مصرف سالیسیلیک اسید تا حدودی باعث تعدیل تنش خشکی و شوری شده است. همچنین به نظر می‌رسد تأثیر مثبت مصرف سالیسیلیک اسید در شرایط تنش شوری و خشکی، در همه سطوح موثر بود. استفاده از تنظیم کننده‌های رشد گیاهی مانند سالیسیلیک اسید مقاومت گیاهان را به تنش‌‌های زنده و غیر‌زنده سبب می‌شود و راهکاری برای جلوگیری از آثار مخرب تنش‌های محیطی بوده است (Singh and Usha 2003).


جدول 1- نتایج تجزیة واریانس (میانگین مربعات) تأثیر سطوح مختلف شوری، خشکی و سالیسیلیک اسید بر پروتئین محلول، پرولین، قند محلول، مالون‌دی‌آلدهید، کاتالاز، کلروفیل کل، کلروفیل a/b ، کارتنوئید، وزن خشک اندام هوایی و وزن خشک ریشه

منابع تغییرات

سالیسیلیک اسید (SA)

پتانسیل اسمزی(OP)

SA*OP

خطا

ضریب تغییرات

* و **، به‌ترتیب نشان‌دهندة معنی‏دار‌بودن در سطح احتمال 5 درصد و 1 درصد و ns، نشان‌دهندة معنی‌دارنبودن تفاوت است.

 

درجة آزادی

1

8

8

53

-

پروتئین محلول

074/880**

97/1937**

67/51**

4/9

3/9

پرولین

66/6016**

25/443**

*08/251

42/111

3/6

قند محلول

**0/3552

**54047

**1144

98/122

9/6

مالون‌دی ‌آلدهید

**3/105

**5/203

**12/17

0/1

8/10

کاتالاز

**13/0

**039/0

0012/0ns

0027/0

42/13

کلروفیل کل

**92/0

**19/1

**044/0

0013/0

9/3

کلروفیل a/b

0004/0

**04/0

**004/0

0014/0

5/5

کارتنوئید

**05/0

**05/0

**004/0

00006/0

2/6

وزن خشک اندام هوایی

**0016/0

**0036/0

**00007/0

00001/0

98/9

وزن خشک ریشه

**003/0

**002/0

00001/0ns

00002/0

62/11

وزن خشک ریشه به ساقه

32/0ns

**59/0

**16/0

38/0

81/33

 

جدول 2- همبستگی بین صفات ارزیابی‌شده در کتان در سطوح مختلف تیمارهای شوری، خشکی و سالیسیلیک اسید

 

پروتئین

پرولین

قندهای محلول

مالون‌دی‌آلدهید

کاتالاز

کلروفیل کل

کلروفیلa/b

کارتنوئید

وزن خشک اندام هوایی

وزن خشک ریشه

وزن خشک ریشه به اندام هوایی

* و **، به‌ترتیب نشان‌دهندة معنی‏دار‌بودن در سطح احتمال 5 درصد و 1 درصد و ns، نشان‌دهندة معنی‌دارنبودن تفاوت است.

پروتئین

1

92/0-**

88/0-**

83/0-**

74/0**

94/0**

29/0**

86/0**

89/0**

91/0**

44/0-**

پرولین

   

1

95/0**

67/0-**

-89/0-**

42/0-**

78/0-**

85/0-**

8/0**

48/0**

قندهای محلول

     

82/0**

-59/0**

-87/0**

-18/0**

-7/0**

-75/0**

-78/0**

35/0**

مالون‌دی ‌آلدهید

       

-65/0**

-87/0**

-18/0ns

-68/0**

-7/0**

08/0**

19/0

کاتالاز

         

76/0**

19/0ns

82/0**

82/0**

78/0**

-44/0**

کلروفیلa

         

98/0**

36/0**

84/0**

85/0**

89/0**

-43/0**

کلروفیلb

         

9/0**

-18/0ns

77/0**

78/0**

88/0**

-19/0

کلروفیل کل

           

2/0ns

86/0**

86/0**

92/0**

-37/0**

کلروفیلa/b

             

27/0*

21/0ns

06/0ns

-5/0**

کاروتنوئید

               

91/0**

84/0**

-55/0**

وزن خشک اندام هوایی

                 

86/0**

-56/0**

وزن خشک ریشه

                   

-21/0ns

 

 

شکل 1- مقایسة محتوای پروتئین محلول برگ در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 

 

برهمکنش ‌تیمار شوری و خشکی بر محتوای پرولین برگ کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، میزان پرولین کتان در سطوح مختلف تیمارهای تنش شوری و خشکی نسبت به عدم تیمار تنش (شاهد) افزایش معنی‏داری و چندین برابری نشان داد (شکل 2). یعنی تیمارهای شوری 2- و 4- بار، کمترین میزان محتوای پرولین را داشتند، که با تیمار 9- و 7- بار تنش شوری تفاوت معنی‏داری داشت. افزایش تنش خشکی نیز منجر به افزایش محتوای پرولین کتان شد؛ به‌‌طوری‏که بیشترین میزان محتوای پرولین برگ کتان در تیمار 9- بار و کمترین آن در تیمار 2- بار خشکی مشاهده شد (شکل 2). افزایش پرولین برگ در اثر شوری در آویشن گزارش شده است (Razavizadeh and Mohagheghian, 2015). افزایش سطح پرولین در شرایط تنش به این علت است که پرولین، اسمولیت سازگاری است که اکسیژن‌های آزاد تولید‌شده در تنش‌های محیطی را حذف و از مولکول‌های بزرگ حفاظت می‌کند (Rahdari et al., 2012). همچنین پرولین حفظ فعالیت‌های آنزیمی را در شرایط شوری موجب می‌شود (Ozturk et al., 2012). همچنین افزایش پرولین در هنگام تنش نشان دهنده نقش این آمینواسید در تنظیم اسمزی است (Ashraf et al., 1994). تنظیم اسمزی در گیاهان سازوکار عمده تحمل تنش خشکی است. پرولین علاوه‌بر تنظیم اسمزی به‌طور مستقیم و غیر مستقیم با ماکرومولکول‌ها اثر متقابل داشته و به حفظ شکل و ساختار طبیعی آنها در شرایط تنش کمک می­کند Koc et al., 2010)).

با توجه به نتایج این پژوهش به نظر می­رسد که در پتانسیل­های یکسان تنش شوری و خشکی محتوای پرولین محلول با افزایش تنش خشکی نسبت به تنش شوری افزایش بیشتری نشان داد (به استشنای پتانسیل 9- بار). بنابراین در تنش ملایم تا متوسط شوری اثر سمیت یونی مشاهده نشد و سدیم کلرید، القای تنظیم اسمزی را باعث شد؛ ولی در تنش شدید (غلظت زیاد نمک) تأثیر سمیت نمک نیز علاوه‌بر اثر اسمزی، مشاهده شده و تأثیر بیشتری بر تجمع پرولین داشته است.

 

 

 

شکل2- مقایسة محتوای پرولین برگ در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 

 

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، بین تیمارهای 4- و 2- بار تنش شوری با تیمار شاهد تفاوت معنی‏داری وجود نداشت. بیشترین میزان پرولین مربوط به تیمار 9- بار تنش شوری بود. افزایش تنش خشکی نیز منجر به افزایش پرولین کتان شد؛ به‌طوری‏‌که بیشترین میزان پرولین کتان در تیمار 9- بار بود که با بقیه تیمارها تفاوت معنی‌داری داشت (شکل 2). به‌نظر می‌رسد که با مصرف سالیسیلیک اسید تأثیر منفی افزایش پتانسیل اسمزی (ناشی از تنش شوری) بر محتوای پرولین نسبت به شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، کمتر شده است (به استثنای پتانسیل 9- بار). در واقع مصرف سالیسیلیک اسید باعث تعدیل تنش خشکی و به­خصوص شوری شده است، و در شرایط تنش شوری تأثیر بهتری نسبت به تنش خشکی نشان داد. از آنجایی که پرولین اغلب یک محلول سازگاری در تنظیم اسمزی در شرایط تنش است، افزایش مقدار پرولین نشان‌دهنده آثار نامطلوب تنش شوری و خشکی بر گیاه می‌باشد. بنابراین با کاربرد سالیسیلیک اسید گیاه از وضعیت تنش خارج شده‌ و بهبود یافته است و درنتیجة این روند، مقدار پرولین در گیاه اندکی کاهش یافته ‌است.

محتوای قندهای محلول کل برگ:نتایج نشان داد که برهمکنش ‌تیمار شوری و خشکی بر محتوای قند محلول برگ کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). مقایسه میانگین نشان داد که در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، میزان قند محلول کتان در سطوح مختلف تیمارهای تنش شوری و خشکی نسبت به عدم تیمار تنش (شاهد) افزایش معنی‏داری نشان داد (شکل 3). بین تیمارهای شوری کمترین میزان قند محلول مربوط به تیمار شاهد بود و بیشترین میزان قند محلول در شرایط تیمار 9- بار تنش شوری بود. با افزایش تنش خشکی تا سطح 7- بار میزان قند محلول کتان افزایش یافت و سپس ثابت ماند. در پتانسیل‌های یکسان تنش شوری و خشکی (به استشنای پتانسیل 9- بار) محتوای قندهای محلول با افزایش تنش خشکی نسبت به تنش شوری افزایش بیشتری نشان داد.

به نظر می‌رسد علت افزایش اولیه قندهای محلول در تنش خشکی ملایم و متوسط، افزایش مقاومت گیاه با تنظیم فشار اسمزی بوده است. در شرایط تنش، گیاه با افزایش قندهای محلول و تاثیر بر پتانسیل اسمزی در حفظ عملکرد غشای سلولی نقش داردKaur et al., 2000) ). عدم افزایش قندهای محلول در تنش های شدید خشکی می‌تواند به‌علت مصرف قندها در سنتز متابولیت‌هایی چون پرولین باشد Irrigoyen et al., 1992)).

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، در شرایط تنش شوری کمترین میزان قندهای محلول کتان مربوط به تیمار 2- بار تنش شوری بود و بیشترین آن در تیمار 9- بار بود. در شرایط تنش خشکی کمترین میزان قندهای محلول کتان مربوط به تیمار 2- بار و بیشترین آن در تیمار 9- بار بود که با تیمار 7- بار تفاوت معنی‌داری نداشت (شکل 3). تأثیر افزایش پتانسیل اسمزی بر محتوای قندهای محلول، در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید نسبت به شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، کمتر بود. در واقع به نظر می­رسد مصرف سالیسیلیک اسید باعث کاهش اثر تنش شده است، و در شرایط تنش شوری (بخصوص در تیمار 7- بار) تجمع قند را کاهش می‌دهد. استفاده از سالیسیلیک اسید از کاهش اکسین و سیتوکنین در گیاهان جلوگیری می‌کند، تقسیمات سلولی بهبود می‌یابد و رشد گیاه بهتر می‌شود (Hayat et al., 2010)؛ در‌نتیجه، کاربرد سالیسیلیک اسید می‌تواند مصرف متابولیک فعال قندها را به‌صورت محلول در ترکیبات سلول جدید، به عنوان مکانیسمی برای افزایش رشد در شرایط تنش شوری و خشکی باعث شود. برخلاف نتایج این آزمایش افزایش قندهای محلول با کاربرد سالیسیلیک اسید در توتون گزارش شده است (Habibi et al., 2015).

 

 

 

شکل3- مقایسة قندهای محلول برگ در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 


مالون‌دی‌آلدهید:برهمکنش ‌تیمار شوری و خشکی بر مالون‌دی‌آلدهید برگ کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). نتایج نشان داد که در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، میزان مالون‌دی‌آلدهید کتان در سطوح مختلف تیمارهای تنش شوری و خشکی نسبت به عدم تیمار تنش (شاهد) افزایش معنی‏داری نشان داد (شکل 4). کمترین میزان مالون‌دی‌آلدهید مربوط به تیمار شاهد بود. در شرایط تنش شوری بیشترین میزان مالون‌دی‌آلدهید در شرایط تیمار 9- بار تنش شوری بود، که با سایر سطوح تفاوت معنی­داری داشت. در بین تیمارهای خشکی تیمار 2- بار تنش خشکی کمترین میزان مالون‌دی‌آلدهید را دارا بود، و با افزایش تنش خشکی تا سطح 9- بار میزان مالون‌دی‌آلدهید کتان به بیشترین سطح رسید (شکل 4). به‌طور‌کلی در پتانسیل­های یکسان در تنش شوری، بخصوص سطوح بالای تنش میزان مالون‌دی‌آلدهید کتان نسبت به تنش خشکی افزایش بیشتری نشان داد. به نظر می­رسد اثر سمیت یونی بر روی مالون‌دی‌آلدهید بیشتر از اثر اسمزی بوده است.

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، در شرایط تنش شوری میزان مالون‌دی‌آلدهید کتان با افزایش تنش روند افزایشی نشان داد و بیشترین میزان مالون‌دی‌آلدهید در تیمار 9- بار بود (شکل4). از طرفی در تیمارهای تنش خشکی با افزایش تنش تا سطح 4- تفاوت معنی­داری در میزان مالون‌دی‌آلدهید مشاهده نشد. و تنها در سطح 7- و 9- تفاوت معنی­دار بود. به نظر می­رسد با توجه به نتایج سالیسیلیک اسید نتوانسته است میزان مالون دی آلدهید را در مواجهه با تنش کاهش دهد.

 

 

شکل 4- مقایسة محتوای مالون‌دی‌آلدهید برگ در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 

 

به‌طور‌کلی بسیاری از گیاهان وقتی در شرایط تنش خشکی قرار می­گیرند غشای سلولی آنها آسیب جدی می­بینند و مقدار مالون‌دی‌آلدهید سلولی آنها افزایش می­یابد. رادیکال‌های سوپراکسید که با تنش خشکی تولید می‌شود، باعث پراکسیداسیون لیپید می­شود. حاصل پراکسیداسیون لیپیدهای غشا ترکیباتی مانند مالون‌دی‌آلدهید است (Heat and Pacher, 1969). پراکسیداسیون لیپیدها و تولید مالون‌دی‌آلدهید، شاخصی برای میزان خسارت تنش اکسیداسیو می‌باشد. گزارش شده که سالیسیلیک اسید ممکن است با پاکسازی رادیکال‌های آزاد، از پراکسیداسیون چربی‌ها جلوگیری نموده و مانع افزایش مالون‌دی‌آلدهید شود؛ اما در این پژوهش این اثر در تنش شدید شوری تا حدودی دیده شد.

کاتالاز:نتایج نشان داد که ‌اثر ساده پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر محتوای کاتالاز برگ کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). بین تیمارهای شوری کمترین میزان محتوای کاتالاز در شرایط 9- بار تنش شوری بود که با تیمار 7- بار تنش شوری تفاوت معنی­داری نداشت، و بیشترین میزان محتوای کاتالاز کتان در تیمار شاهد بدست آمد که با تیمار 2- بار تفاوت معنی‌داری نداشت. بین تیمارهای خشکی افزایش تنش خشکی تا سطح 4- بار تأثیر معنی­داری روی محتوای کاتالاز کتان نداشت؛ ولی در تیمار 7- و 9- بار تنش خشکی کاهش معنی­داری مشاهده شد (شکل 5). به نظر می­رسد که در پتانسیل­های یکسان تنش شوری و خشکی، تأثیر تنش خشکی بر کاهش محتوای کاتالاز بیشتر بود. گیاهان در شرایط تنش به سازو‌کارهای دفاعی مانند چرخه گزانتوفیل، چرخه گلوتاتیون-آسکوربات و تنفس نوری برای مقابله با تأثیرات تخریبی و مضر انواع اکسیژن فعال یا ممانعت از تولید آنها، می‌پردازند. که این چرخه‌ها با کمک آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان مانند سوپراکسید دیسموتاز، آسکوربات پراکسیداز، کاتالاز و آنتی‌اکسیدانهایی مانند آسکوربات، گلوتاتیون و کارتنوئید تشکیل شده است.

 

 

 

شکل 5- اثر پتانسیل اسمزی بر محتوای کاتالاز- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با آزمون LSD است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 

 

به نظر می رسد در پژوهش حاضر، آنزیم کاتالاز در کاهش آثار تنش خشکی و شوری نقش چندانی نداشته است. نتیجة این کار، تجمع پراکسید هیدروژن و مالون‌دی‌آلدهید خواهد بود که در این آزمایش مشاهده شد. همبستگی منفی و معنی‌دار مالون‌دی‌آلدهید با کاتالاز ( **65/0- =r 2) نیز بر این موضوع تأکید می­کند (جدول 2). بررسی‌های انجام‌شده در زمینة تنش‌های شوری و خشکی، افزایش و یا کاهش فعالیت کاتالاز را گزارش داده­اند. این تفاوت­ها می­تواند مربوط به تفاوت در گونه­های گیاهی، شدت تنش و یا زمان­های نمونه­برداری باشد. کاهش آنزیم کاتالاز با افزایش تنش توسط پژوهشگران دیگر ازجمله Esfandiari و همکاران (2013) نیز گزارش شده است. در پژوهش بر آویشن، در تنش شوری کاتالاز افزایش نشان داده است (Razavizadeh and Mohagheghian, 2015). برخی از پژوهشگران معتقدند، ازآنجاکه سنتز پروتئین‌ها بر اثر تنش‌های شدید شوری کاهش می‌یابد، فعالیت آنزیم کاتالاز نیز در تنش‌های شدید شوری ممکن است کاهش یابد (Khanna-Chopra and Selote, 2007). همبستگی مثبت معنی­دار بین میزان فعالیت کاتالاز و محتوای پروتئین محلول (**74/0=( r 2 نیز بر این موضوع تأکید می­کند (جدول 2).

با مصرف سالیسیلیک اسید، روندی افزایشی در محتوای کاتالاز مشاهده شد (شکل 6). بر اساس مشاهدات Pasandy pour و همکاران (2013) پیش­تیمار سالیسیلیک اسید، موجب افزایش فعالیت آنزیم کاتالاز گردید. افزایش فعالیت این آنزیم، همراه با کاهش مقدار پراکسیداسیون لیپید، پراکسیدهیدروژن و نشت یونی می­باشد. بنابراین کاربرد سالیسیلیک اسید با فعال کردن سیستم دفاع آنتی اکسیدانی آنزیمی مقاومت گیاهان به تنش‌های شوری و خشکی را باعث می‌شود.

 

 

شکل 6- اثر سالیسیلیک اسید بر محتوای کاتالاز- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با آزمون LSD است.

 

کلروفیل کل: نتایج نشان داد که برهمکنش پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک بر محتوای کلروفیل کل برگ کتان معنی‌دار بود (01/0>P) (جدول 1). مقایسه میانگین برهمکنش پتانسیل اسمزی و کاربرد سالیسیلیک برای کلروفیل کل نشان داد که در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید در سطوح مختلف تیمارهای تنش شوری و خشکی محتوای کلروفیل کل نسبت به تیمار عدم تنش (شاهد) کاهش معنی‏داری نشان داد (شکل 7). بین تیمارهای شوری بیشترین میزان محتوای کلروفیل کل در 2- بار و کمترین میزان محتوای کلروفیل کل در تیمار 9- بار تنش شوری بدست آمد. بین تیمارهای خشکی بیشترین میزان محتوای کلروفیل کل کتان در تیمار 2- بار و کمترین آن در تیمار 9- بار تنش خشکی مشاهده شد (شکل 7). تشکیل گونه‌های اکسیژن فعال در کلروپلاست، به‌علت کاهش فعالیت فتوسیستم II، کاهش فعالیت آنزیم روبیسکو و مهار سنتز ATP، افزایش می‌یابد. لذا به نظر می‌رسد تخریب کلروفیل با گونه‌های اکسیژن فعال، باعث کاهش محتوای کلروفیل در شرایط تنش شده است. کاهش میزان کلروفیل می‌تواند به‌علت تغییر مسیر متابولیسم نیتروژن به سمت ساخت ترکیباتی مانند پرولین باشد، که در تنظیم اسمزی به­کار می‌رود (Lawlor, 2002). همبستگی منفی و معنی‌دار بین محتوای کلروفیل کل با محتوای پرولین (**89/0- = (r 2نیز این موضوع را تأیید می­کند (جدول 2). به نظر می­رسد که در تیمار بدون سالیسیلیک اسید در پتانسیل­های یکسان تنش شوری و خشکی، تأثیر منفی تنش خشکی و شوری (به استثنای پتانسیل 7- بار) بر روی محتوای کلروفیل کل یکسان بود.

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، روندی مشابه شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید مشاهده شد (شکل 7). به نظر می رسد که تأثیر منفی تنش خشکی و شوری با افزایش سطوح آنها، در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید نسبت به شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، کمتر شده­است. همچنین به نظر می­رسد تأثیر مثبت مصرف سالیسیلیک اسید در شرایط تنش شوری و خشکی، در پتانسیل­های اسمزی 4-، 7- و 9- بار بیشتر است. سالیسیلیک اسید به‌طور ویژه میزان رشد اندام هوایی و نقصان آب برگ را افزایش داده و رنگدانه­ها و غشاهای فتوسنتزی را از صدمات اکسیداتیو محافظت می‌کند (Antonic et al., 2016). کاهش کلروفیل کل در اثر تنش خشکی و جبران و افزایش کلروفیل در اثر کاربرد سالیسیلیک اسید در شرایط تنش خشکی در گیاه توتون گزارش شده است (Habibi et al., 2015). آثار مثبت سالیسیلیک اسید ممکن است به افزایش آسیمیلاسیون و درصد فتوسنتز و افزایش جذب مواد معدنی توسط گیاهان تنش دیده تحت تیمار سالیسیلیک اسید نسبت داده شود (Khan et al., 2003).

 

 

 

شکل 7- مقایسة محتوای کلروفیل کل در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 


نسبت کلروفیل :a/bبرهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی بر نسبت کلروفیل a/b برگ کتان معنی‌داری بود (01/0>P) (جدول 1). مقایسه میانگین برهمکنش پتانسیل اسمزی و کاربرد سالیسیلیک برای نسبت کلروفیل a/b نشان داد که در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، با افزایش تنش شوری از 0 به 7- بار، نسبت کلروفیل a/b افزایش و سپس در تنش 9- کاهش یافت. یعنی با افزایش تنش شوری غلظت کلروفیل b کاهش بیشتری نسبت به غلظت کلروفیل a داشت و در تنش شدیدتر غلظت کلروفیل a بیشتر از کلروفیل b کاهش یافت؛ اما افزایش تنش خشکی منجر به کاهش نسبت کلروفیل a/b کتان شد. نتایج ضد و نقیضی در ارتباط با تأثیر تنش شوری و خشکی بر نسبت کلروفیل a/b وجود دارد. Setayeshmehr و Ganjali (2013) گزارش دادند که با افزایش تنش خشکی، نسبت کلروفیل a/b به صورت معنی‌داری کاهش یافت. در تنش‌های خشکی و شوری، به‌علت حساسیت بیشتر کلروفیل a به تنش خشکی و شوری، کاهش محتوای کلروفیل a بیشتر از کلروفیل b بود (Jaleel et al., 2009)؛ در‌حالی‌که Ashraf و همکاران (1994) گزارش دادند که تنش خشکی غلظت کلروفیل b را بیشتر از کلروفیل a در گندم کاهش می‌دهد، که باعث افزایش نسبت کلروفیل a/b می‌شود (شکل 8).

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، با افزایش تنش شوری از 0 به 4- دسی زیمنس نسبت کلروفیل a/b تغییر معنی­داری نشان نداد؛ سپس در تنش 7- افزایش در تنش 9- کاهش یافت. یعنی با افزایش تنش شوری غلظت کلروفیل b کاهش بیشتری نسبت به غلظت کلروفیل a داشت و در تنش شدیدتر غلظت کلروفیل a بیشتر از کلروفیل b کاهش یافت. نتایج دیگر نشان می‌دهد که افزایش تنش خشکی تا سطح 4- تأثیر معنی‌داری روی نسبت کلروفیل a/b نداشت و با افزایش بیشتر تنش تا سطح 7- نسبت کلروفیل a/b کاهش یافت که با سطح 9- تفاوت معنی­داری نداشت (شکل 8).

 

 

 

شکل 8- مقایسة نسبت کلروفیل a/b در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG


محتوای کارتنوئید برگ:نتایج نشان داد که برهم‌کنش پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر محتوای کارتنوئید برگ کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). نتایج مقایسه میانگین داده‏ها نشان داد که در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، محتوای کارتنوئید برگ کتان در سطوح مختلف تیمارهای تنش شوری و خشکی نسبت به عدم تیمار تنش (شاهد) کاهش معنی‏داری نشان داد (شکل 9). بین تیمارهای شوری بیشترین میزان کارتنوئید برگ در شرایط 2- بار و کمترین میزان در تیمار 9- بار تنش شوری بدست آمد. بین تیمارهای خشکی بیشترین میزان کارتنوئید برگ کتان در تیمار 2- بار و کمترین آن در تیمار 9- بار تنش خشکی مشاهده شد (شکل 9). به نظر می­رسد که در پتانسیل­های یکسان تنش شوری و خشکی، تأثیر منفی تنش خشکی نسبت به تنش شوری بیشتر بود. درواقع اثر اسمتیک بر اثر سمیت غالب بوده است، که در‌نهایت، کاهش میزان کارتنوئید برگ کتان را موجب می‎شود. Parida و Das (2005) بیان کردند که محتوای کلروفیل و کارتنوئیدهای گیاهان، در شرایط شوری کاهش پیدا می‌کند. به‌این‌ترتیب برگ‌ها بر اثر شوری، ابتدا به کلروز دچار می‌شوند؛ سپس شروع به ریزش می‌کنند. کاهش در رنگدانه­های فتوسنتزی گیاهان در شرایط شوری بیشتر بر اثر جلوگیری از بیوسنتز یا تجزیة آنهاانجام می‌شود.

 

 

 

شکل 9- مقایسة محتوای کارتنوئید برگ در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید، نیز روند کاهش میزان کارتنویید برگ با کاهش پتانسیل اسمزی مشاهده شد؛ به‌طوری‌که بین تیمارهای شوری، کمترین میزان کارتنوئید برگ در تیمار 9- بار، و بیشترین آن در تیمار 2- بار تنش شوری بود. بین تیمارهای خشکی بیشترین میزان کارتنوئید برگ کتان در تیمار 2- بار ، و کمترین آن در تیمار 9- بار مشاهده شد (شکل 9). به نظر می­رسد که تأثیر منفی تنش خشکی و تنش شوری با افزایش غلظت آنها، در شرایط مصرف سالیسیلیک اسید نسبت به شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، شدت کمتری پیدا کرده است. در واقع مصرف سالیسیلیک اسید باعث تعدیل تنش خشکی و شوری در همه سطوح تیمارها شده­است. افزایش رنگدانه‌های فتوسنتزی در پاسخ به پیش تیمار سالیسیلیک اسید ممکن است به القای پاسخ‌های آنتی اکسیدانی، که سلول را از آسیب‌های اکسیداتیو ناشی از تنش محافظت می‌کند، مربوط باشد (Hayat et al., 2009).

وزن خشک اندام هوایی:برهمکنش پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر وزن خشک اندام هوایی کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید، وزن خشک اندام هوایی کتان در سطوح مختلف تیمارهای شوری و خشکی نسبت به عدم تیمار تنش (شاهد) کاهش معنی‏داری نشان داد (شکل 10). به‌طور‌کلی بیشترین میزان وزن خشک اندام هوایی مربوط به تیمار شاهد و کمترین وزن خشک اندام هوایی مربوط به تیمار 9- تنش شوری و خشکی بود. از دلایل عمده کاهش ماده خشک در بسیاری از گیاهان، کاهش سطوح فتوسنتز کننده و مصرف بیش از حد انرژی در جهت کنترل و کاهش اثر تنش شوری برای برقراری تعادل اسمزی برای حفظ آماس سلولی است (Kabiri et al., 2012). همبستگی مثبت و معنی‌دار این صفت با محتوای کلروفیل ( **86/0= (r2 نیز بر این موضوع تأکید می‌کند (جدول 2). به نظر می‌رسد در پتانسیل‌های یکسان تنش شوری و خشکی، با افزایش خشکی وزن خشک اندام هوایی کتان کاهش بیشتری نشان داد. بنابراین اثر اسمتیک بر روی وزن خشک اندام هوایی کتان بیشتر از اثر سمیت یونی بوده است.

در شرایط مصرف سالیسیلیک نیز، با افزایش تنش شوری و خشکی روند کاهشی در وزن خشک اندام هوایی مشاهده شد. البته به نظر می‌رسد آثار منفی تنش شوری و خشکی بر وزن خشک اندام هوایی با مصرف سالیسیلیک اسید در مقایسه با شرایط عدم مصرف، کمتر شده است. وزن خشک اندام هوایی در تیمارهایی که سالیسیلیک اسید مصرف شده بود، در مقایسه با همان تیمار در شرایط بدون مصرف سالیسیلیک اسید بالاتر بود. همچنین اثر مثبت مصرف سالیسیلیک اسید بر وزن خشک اندام هوایی در تنش شوری بیشتر از تنش خشکی بود. سالیسیلیک اسید باعث افزایش معنی‌دار سطح برگ و وزن خشک اندام هوایی در مقایسه با عدم مصرف آن در شرایط تنش خشکی می‌شود (Arvin et al., 2011).

 

 

شکل 10- مقایسة وزن خشک اندام هوایی در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 


وزن خشک ریشه:نتایج برهمکنش پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر وزن خشک ریشه کتان معنی‏دار (01/0>P) نبود؛ ولی اثر اصلی پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر این صفت معنی‌دار بود (جدول 1). نتایج مقایسه میانگین داده‏ها نشان داد که بین تیمارهای شوری در شرایط عدم تیمار تنش (شاهد) وزن خشک ریشه کتان بیشترین مقدار بود که نسبت به شرایط 9- بار تنش شوری اختلاف معنی‏داری نشان داد (شکل A-11).

افزایش تنش خشکی نیز منجر به کاهش میزان وزن خشک ریشه کتان گردید. البته به نظر می­رسد که در پتانسیل­های یکسان، با افزایش تنش شوری وزن خشک ریشه کاهش بیشتری در مقایسه با شرایط تنش خشکی نشان داد. بنابراین اثر سمیت یونی بر روی وزن خشک ریشه کتان بیشتر از اثر اسمتیک بوده است. احتمال دارد فراهمی یون سدیم در شرایط تنش شوری و جایگزین شدن آن با یون پتاسیم در محلول غذایی و درنتیجه، جذب بیشتر آن توسط ریشه ایجاد سمیت یونی را باعث شده است. کاهش رشد ریشه‌ها ممکن است به‌علت اثر سمّیت یونی تنش شوری و عدم تعادل در جذب عناصر غذایی باشد. همچنین ممکن است قابلیت سامانه ریشه‌‌ای در کنترل یون‌های ورودی به اندام‌های هوایی برای زنده ماندن گیاه در شرایط تنش شوری علت دیگر باشد (Belkheiria and Mulas, 2011).

با مصرف سالیسیلیک اسید، روندی افزایشی در وزن خشک ریشه کتان مشاهده شد (شکل B-11). در واقع سالیسیلیک اسید باعث کاهش آثار منفی تنش خشکی و شوری بر وزن خشک ریشه شده است. احتمال دارد که سالیسیلیک اسید تعادل هورمونی را در گیاه تغییر داده و تحت شرایط تنش، سبب افزایش اکسین، آبسزیک اسید و مانع از کاهش سیتوکنین شود (Shakirova et al., 2003). Hayat و Ahmad (2007) نیز گزارش دادند که در گیاه لوبیا، سالیسیلیک اسید باعث بهبود آثار اکسین در سیستم ریشه‌دهی شد.

نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی:برهمکنش پتانسیل اسمزی و سالیسیلیک اسید بر نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی کتان معنی‏دار (01/0>P) بود (جدول 1). نتایج نشان داد که در شرایط عدم مصرف سالیسیلیک اسید با افزایش تنش شوری اختلاف معنی‏داری در وزن خشک ریشه به اندام هوایی مشاهده نشد (شکل 12)؛ اما با افزایش تنش خشکی تا سطح 7- بار، نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی افزایش یافت و با شدیدتر شدن تنش تا سطح 9- بار نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی کاهش یافت. در واقع در تنش­های ملایم تا متوسط (2- بار تا 7- بار) تأثیر منفی تنش خشکی بر اندام هوایی بیشتر از ریشه بود؛ ولی در تنش شدید (9- بار) تأثیر منفی تنش خشکی بر وزن ریشه بیشتر بود.

با مصرف سالیسیلیک اسید، با افزایش تنش شوری اختلاف معنی‏داری در وزن خشک ریشه به اندام هوایی مشاهده نشد (شکل 12)؛ اما با افزایش تنش خشکی تا سطح 7- بار، نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی افزایش یافت و در سطح 9- بار ثابت ماند. در واقع مصرف سالیسیلیک اسید از کاهش شدید ریشه در تنش شدید جلوگیری نمود.

 

 

 

   

شکل 11- A- اثر پتانسیل اسمزی بر وزن خشک ریشه؛ B- اثر سالیسیلیک اسید بر وزن خشک ریشه. مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با آزمون LSD است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 

شکل12- مقایسة نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی در برهمکنش سالیسیلیک اسید و پتانسیل اسمزی- مقادیر، میانگین سه تکرار± انحراف معیار است. حروف غیرمشابه، بیان‌کنندة اختلاف معنی‌دار با رویة L.S.Means است. 0= شاهد (هوگلند)، NaCl2=پتانسیل اسمزی 2- بار با NaCl، NaCl4=پتانسیل اسمزی 4- بار با NaCl، NaCl7=پتانسیل اسمزی 7- بار با NaCl، NaCl9=پتانسیل اسمزی 9- بار با NaCl، PEG2=پتانسیل اسمزی 2- بار با PEG، PEG4=پتانسیل اسمزی 4- بار با PEG، PEG7=پتانسیل اسمزی 7- بار با PEG و PEG9=پتانسیل اسمزی 9- بار با PEG

 


جمع‌بندی

کاهش رشد در شرایط شوری در گیاه، نتیجة تاثیر سمّیت نمک، به هم خوردن تعادل یونی، عکس‏العمل بیو‏شیمیایی یا ترکیبی از این فاکتورها می‏باشد .(Kashem et al., 2000)  نتایج به‌دست‌آمده در این پژوهش حاکی از این است که افزایش تنش شوری و خشکی منجر به کاهش میزان وزن خشک اندام هوایی کتان گردید. به علت آثار منفی پتانسیل اسمزی بالای محلول خاک و جذب کم آب و عناصر غذایی و تاثیر سوء شوری بر فتوسنتز و محتوای کلروفیل، انرژی لازم برای رشد مناسب ریشه و اندام هوایی در اختیار آن‌ها قرار نمی‌گیرد (Ashraf and Foolad, 2007). از طرف دیگر با افزایش تنش خشکی تا سطح 7- بار، نسبت وزن خشک ریشه به ساقه افزایش یافت و با شدیدتر شدن تنش تا سطح 9- بار نسبت وزن خشک ریشه به ساقه کاهش یافت. در واقع در تنش‌های ملایم تا متوسط (2- بار تا 7- بار) تأثیر منفی تنش خشکی بر اندام هوایی بیشتر از ریشه بود؛ ولی در تنش شدید (9- بار) تأثیر منفی تنش خشکی بر ریشه بیشتر بود. افزایش میزان قندهای محلول و محتوای پرولین می‏تواند عامل مهمی در بالا بردن میزان مقاومت گیاهان به تنش باشد. ظرفیت و توانایی فعالیت آنتی اکسیدان‏ها تحت شرایط تنش که می‏تواند از آسیب تنش شوری جلوگیری کند، به مقاومت گیاه بستگی دارد، چرا که فعالیت آنزیم‏های آنتی اکسیدانی در گیاهان نشان دهنده مقاومت گیاهان در برابر تنش‏های مختلف است. به نظر می‌رسد در پژوهش حاضر آنزیم کاتالاز نقش چندانی در کاهش آثار تنش خشکی و شوری نداشته است. نتیجة این کار تجمع پراکسید هیدروژن و مالون‌دی‌آلدهید خواهد بود که در این آزمایش مشاهده گردید. از سوی دیگر کتان در واکنش به تنش شوری و خشکی، محتوای پروتئین محلول را کاهش و محتوای پرولین برگ، قندهای محلول را افزایش داده و از طریق آن، تحمل خود را در برابر تنش بهبود می‏بخشد.

به نظر می­رسد مصرف سالیسیلیک اسید 5/0 میلی مولار در مقایسه با شرایط عدم مصرف، تا حدودی آثار منفی تنش شوری و خشکی را کاهش داده­ است. با توجه به این­که خشکی و شوری مشکل اصلی اکثر مناطق ایران می­باشد، پیشنهاد می­گردد به استفاده از هورمون­های گیاهی بویژه سالیسیلیک اسید جهت کاهش آثار منفی تنش شوری و خشکی توجه بیشتری شود. همچنین پیشنهاد می­شود تأثیر غلظت­های بالاتر از 5/0 میلی مولار سالیسیلیک اسید در شرایط تنش خشکی و شوری در کتان آزمایش شود.

 

سپاسگزاری

نگارندگان سپاسگزاری خود را از معاونت محترم پژوهش و فناوری دانشگاه یاسوج به‌علت حمایت مادی از این پژوهش، اعلام می‌کنند.

Aebi, H. (1984) Catalase in vitro. Methods in Enzymology 105: 121-126.

Antonic, D., Milosevic, S., Cingel, A., Lojić, M., Trifunovic-Momcilov, M., Petric, M., Subotic, A. and Simonović, A. (2016) Effects of exogenous salicylic acid on Impatiens walleriana L. grown in vitro under polyethylene glycol-imposed drought. South African Journal of Botany 105: 226–233.

Arnon, D. I. (1949) Copper enzyme in isolated chloroplast and polyphenoloxidase in Beta vulgaris. Plant Physiology 24(1): 15-18

Arvin M. J., Beidshki, A., Kramt, B. and Maghsodi, K. (2011) The study salicylic acid (SA) role in contrast with drought stress by affecting on morphological and physiological parameters in garlic plant. In: Proceeding of 7th Iranian Horticultural Science Congress, Isfahan Industrial University, Isfahan, Iran (in Persian).

Ashraf, M. and Foolad, M. R. (2007) Improving plant abiotic-stress resistance by exogenous application of osmoprotectants glycine betaine and proline. Environmental and Experimental Botany 59: 206-216.

Ashraf, M. Y., Azmi, A. R., Khan, A. H. and Ala, S. A. (1994) Effect of water stress on total phenols, peroxidase activity and chlorophyll content in wheat. Acta Physiologia Plantarum 16(3): 185-191.

Bajji, M., Lutts, S. and Kinet, J. M. (2001) Water deficit effects on solute contribution to osmotic adjustment as a function of leaf ageing in three durum wheat (Triticum durum Desf.) cultivars performing differently in arid conditions. Journal of Plant Science 160: 669-681.

Belkheiria, O. and Mulas, M. (2011) The effects of salt stress on growth, water relations and ion accumulation in two halophyte Atriplex species. Journal of Environmental and Experimental Botany 86: 17–28.

Bybordi, A. (2010) Effects of salinity on yield and component characters in canola (Brassica napus L.) cultivars. Notulae Scientia Biologicae 2(1): 81- 83.

Chaves, M. M., Flexas, J. and Pinheiro, C. (2009) Photosynthesis under drought and salt stress. regulation mechanisms from whole plant. Annals of Botany 103: 551-560.

 

Dolat Abadeyan, A., Modares Sanavi, S. A. M. and Sharifi, M. (2009) The effect of foliar feeding with ascorbic acid on antioxidant enzymes activities, proline and lipid peroxidation in rapeseed under salt stress. Journal of Sciences and Technology of Agriculture and Natural Resources 13: 611-620 (in Persian).

Esfandiari, E. A., Javadi, A. and Shokrpour, M. (2013) Biochemical and physiological changes in response to salinity on wheat genotypes at seedling stage. Journal of Crop Improvement 15 (1): 27-38 (in Persian).

Ghorbanli, M., Bakhshi Khaniki, Gh. and Zakeri, A. (2012) Investigation on the effects of water stress on antioxidant compounds of Linum usitatissimum (L.). Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants 27(4): 647-658 (in Persian).

Habibi, G., Sadeghipour, Z. and Hajiboland, R. (2015) Effect of salicylic acid on tobacco (Nicotiana rustica) plant under drought conditions. Iranian Journal of Plant Biology 25: 17-28 (in Persian).

Hayat, Q., Hayat, S., Irfan, M. and Ahmad, A. (2010) Effect of exogenous salicylic acid under changing environment: A review. Environmental and Experimental Botany 68: 14-25.

Hayat, S. and Ahmad, A. (2007) Salicylic acid: a plant hormone. Springer publication, Indian.

Hayat, S., Masood, A., Yusef, M., Fariduddin, Q. and Ahmad, A. (2009) Growth of Indian mustard (Brassica juncea L.) in response to salicylic acid under high-temperature stress. Brazilian Journal of Plant Physiology 21: 187- 195.

Heat, R. L. and Pacher, L. (1969) Photo peroxidation in isolated chloroplast. 1. kinetic and stoichiometry of fatty acid peroxidation. Archives of Biochemistry and Biophysics 125: 186–198.

Iran Nejad, H. (2005) Agronomy of medicinal plants. Cannabis, flax and castor oil. Aeej Press, Tehran (in Persian).

Irrigoyen, J. H., Emerich, D. W. and Sanchez Diaz, M. (1992) Water stress induced changes in concentration of proline and total soluble sugars in nodulated alfalfa (Medicago sativa) plants. Physiologia Plantarum 84: 55-66.

Jahantigh, O., Najafi, F., Naghdi Badi, H., Khavari-Nejad, R. A. and Sanjarian, F. (2016) Study of some physiological parameters hyssop (Hyssopus officinalis) in the vegetative stage under the influence of salinity. Iranian Journal of Plant Biology 27: 81-95 (in Persian).

Jaleel, C. A., Manivannan, P., Wahid, A., Farooq, M., Jasim, H., Somasundaram, R. and Pannerselvam, R. (2009) Drought stress in plants: a review on morphological characteristics and pigments composition. International Journal of Agriculture and Biology 11: 100-105.

Javadipour, Z., Movahhedi Dehnavi, M. and Balouchi, H. (2013) Changes in leaf proline, soluble sugars, glycinebetaine and protein content in six spring safflower under salinity stress. Journals Plant Process and Function 1(2):13-23.

Kabiri, R., Farahbakhsh, H. and Nasibi, F. (2012) Effect of drought stress and its interaction with salicylic acid on black cumin (Nigella sativa) germination and seedling growth. World Applied Science Journals 18: 520-527.

Kadioglu, A., Saruhan, N., Saglam, A., Terzi, R. and Acet, T. E. (2011) Exogenous salicylic acid alleviates effects of long term drought stress and delays leaf rolling by inducing antioxidant system. Plant Growth Regulation 64: 27-37.

Kar, M. and Mishra, D. (1976) Catalase, peroxidase and polyphenol oxidase activities during rice leaf senescence. Plant Physiology 57: 315-319.

Kashem, M., Asultana, N., Ikeda, T., Hori, H., Loboda, T. and Mitsui, T. (2000) Alteration of starch-sucrose transition in germination wheat seed under sodium chloride salinity. Journal of Plant Biology 43: 121-127.

Kaur, S., Gupta, A. K. and Kaur, N. )2000) Effect of GA3, kinetin and indole acetic acid on carbohydrate metabolism in chickpea seedlings germinating under water stress. Plant Growth Regulation 30: 61-70.

Khan, W., Prithviraj, B. and Smith, D. I. (2003) Photosynthetic response of corn and soybean to foliar application of salicylates. Journal of Plant Physiology 160: 485-492.

Khanna-Chopra, R. and Selote, D. S. (2007) Acclimation to drought stress generates oxidative stress tolerance in drought-resistant than -susceptible wheat cultivar under field conditions. Journal of Environmental and Experimental Botany 60: 276–283.

Koc, E., İslek, C. and Ustun, A. S. (2010) Effect of cold on protein, proline, phenolic compounds and chlorophyll content of two pepper (Capsicum annuum L.) varieties. Gazi University Journal of Science 23(1): 1-6.

Koca, H., Bor, M., Ozdemir, F. and Turkan, I) .2007( The effect of salt stress on lipid peroxidation, antioxidative enzymes and proline content of sesame cultivars. Environmental and Experimental Botany 60(3): 344-351.

Lawlor, D. W. )2002( Limitation to photosynthesis water–stressed leaves: stomata vs. metabolism and the role of ATP. Annals of Botany 89: 671–885.

Lichtenthder, H. K. )1987( Chlorophylls and carotenoids: pigments of photosynthetic bio membranes. Methods in Enzymology 147: 350-382.

Mafakheri, A., Siosemardeh, A., Bahramnejad, B., Struik, P. C. and Sohrabi, Y. (2010) Effect of drought stress on yield, proline and chlorophyll contents in three chickpea cultivars. Australian Journal of Crop Science 4(8): 580–585.

Michel, B. E. and Kaufmann, M. R. (1973) The osmotic potential of polyethylene glycol 6000. Plant Physiology 51: 914-916.

Muller, T., Luttchwager, D. and Lentzsch, P. )2010( Recovery from drought stress at the shooting stage in oilseed rape (Brassica napus L.). Journal of Agronomy and Crop Science 196: 81-89.

Nazar, R., Umar, S., Khan, N. A. and Sareer, O. )2015( Salicylic acid supplementation improves photosynthesis and growth in mustard through changes in proline accumulation and ethylene formation under drought stress. South African Journal of Botany 98: 84–94.

Ozturk, L., Demir, Y., Unlukara, A., Karatas, I., Kurunc, A. and Duzdemir, O. )2012( Effects of long-term salt stress on antioxidant system, chlorophyll and proline contents in pea leaves. Romanian Biotechnological Letters 17(3): 7227-7236.

Paquine, R. and Lechasseur, P. )1979( Observations sur one method dosage la Libra dans les de planets. Canadian Journal of Botany 57: 1851-1854.

Parida, A. and Das, A. B. )2005( Salt tolerance and salinity effects on plants: a review. Ecotoxicology and Environmental Safety 60: 324-349.

Pasandy pour, A., Farahbakhsh, H., Safari, M. and Keramat, B. (2013) The effect of salicylic acid on some physiological reactions of fenugreek (Trigonella foenum-graecum) under salinity stress. Journal of Crop Ecophysiology 2(26): 215-228 (in Persian).

Rahdari, P., Tavakoli, S. and Hosseini, S. M. )2012( Studying of salinity stress effect on germination, proline, sugar, protein, lipid and chlorophyll content in purslane (Portulaca oleracea L.) Leaves. Journal of Stress Physiology and Biochemistry 8(1): 182-193.

Razavizadeh, R. and Mohagheghiyan, N. (2015) An investigation of changes in antioxidant enzymes activities and secondary metabolites of thyme (Thymus vulgaris) seedlings under in vitro salt stress. Iranian Journal of Plant Biology 26:41-58 (in Persian).

Sanches, F. J., Manzanares, M., Andres, E. F., Ternorio, J. L., Ayerbe, L. and De Andres, E. F. (1998) Turger maintenance, osmotic adjustment and soluble sugar and praline accumulation in 49 pea cultivars in response to water stress. Field Crop Research 59: 225-235.

Setayeshmehr, Z. and Ganjali, A. (2013) Effects of drought stress on growth and physiological characteristics of Anethum graveolens L. Journal of Horticultural Science 27(1): 27-35 (in Persian).

Shahbazi Zadeh, E., Movahhedi Dehnavi, M. and Balouchi, H. (2015) Effects of foliar application of salicylic and ascorbic acids on some physiological characteristics of soybean (cv. Williams) under salt stress. Journal of Plant Process and Function 4(11): 13-22 (in Persian).

Shakirova, F. M., Sakhabutdinova, A. R., Bozrutkova, M. V., Fatkhutdinova, R. A. and Fatkhutdinova, D. R. (2003) Changes in the hormonal status of wheat seedlings induced by salicylic acid and salinity. Plant Science 164: 317-322.

Singh, B. and Usha, K. (2003) Salicylic acid induced physiological and biochemical changes in wheat seedlings under water stress. Plant Growth Regulation 39:137-141.

Van’t Hoff, J. H. (1887) The role of osmotic pressure in the analogy between solution and gases. Zeitschrift Physicalische Chemie 1: 481- 508.