Author
Department of Forest Science, Faculty of Agriculture, Ilam University, Ilam, Iran
Abstract
Keywords
میکوریز به همزیستی متقابل بین قارچهای موجود در خاک و ریشه گیاهان عالی گفته میشود (Smith and Read, 1997؛ (Peterson et al., 2004 که در آن، قارچها آب، مواد غذایی، نیتروژن، فسفر و سایر عناصر معدنی را برای گیاه میزبان فراهم میکنند و گیاه نیز کربوهیدرات تولیدی را در اختیار قارچ قرار میدهد (Choi et al., 2005). آثار مفید قارچهای میکوریزی آربوسکولار در جذب عناصر غذایی از خاک، افزایش مقاومت گیاه در برابر تنشهای محیطی (به ویژه خشکی)، افزایش مقاومت گیاه در برابر عوامل بیماریزا و فواید متعدد دیگری که قارچهای میکوریز برای گیاه میزبان خود به همراه دارد، سبب شده است تا بخشی از پژوهشها در سالهای اخیر به قارچهای میکوریزی آربوسکولار اختصاص داده شود. برای مثال، برخی پژوهشگران نشان دادهاند که قارچهای میکوریزی سبب افزایش وزن خشک ریشه و قسمت هوایی در نهال گیاهان Olea europaea، Pistacia lentiscus، Retamaspha erocarpa و Rhamnus lycioides (Caravaca et al., 2005)، Cassia siamea (Giri et al., 2005)، Juniperus oxycedrus (Alguacil et al., 2006) و Glycyrrhiza uralensis (Liu et al., 2007) میشوند. Zhang و همکاران (2010) نیز با بررسی اثر شش گونه میکوریز از جنس Glomusبر نهال گونه جنگلی Casuarina equisetifolia در شرایط گلخانهای نشان دادند که وزن تر و خشک ریشه و اندام هوایی در نهالهای میکوریزی بیشتر بوده است. علاوه بر این، برخی نیز ادعا کردهاند که قارچهای میکوریزی تأثیر مثبت در افزایش ارتفاع و قطر نهال گونههای درختی Caravaca et al., 2005)؛ Wu and Xia, 2006a,b؛ Liu et al., 2007؛ Nunez et al., 2008؛ Kumar et al., 2010؛ (Wu et al., 2010 دارند. آنها افزایش رشد نهالهای میکوریزی را در نتیجه تأثیر مثبت این قارچها در جذب آب و عناصر غذایی از مناطقی دور از دسترس ریشه میدانند. همچنین برخی از محققان نشان دادند که قارچهای میکوریزی تأثیر مثبتی بر جذب عناصر دارند. برای مثال، Zhang و همکاران (2010) با بررسی اثر شش گونه میکوریز از جنس Glomusبر نهال گونه جنگلی Casuarina equisetifolia ادعا کردند که جذب فسفر در نهالهای میکوریزی بیشتر بوده است. Giri و همکاران (2005) نیز به بررسی اثر قارچ G. mosseae بر جذب فسفر توسط گونه درختی Cassia siamea در هند پرداختند و نشان دادند که جذب فسفر در نهالهای میکوریزی بیشتر است. Liu و همکاران (2007) نیز افزایش جذب فسفر را در نهالهای Glycyrrhiza uralensis گزارش کرده بودند. این محققان ادعا میکنند که فسفر در داخل خاک قدرت تحرک کمی دارد؛ بنابراین پس از مدتی از دسترس ریشه گیاه خارج میشود. در این شرایط، قارچهای میکوریزی با گسترش هیفهای خود آن را از مناطق دیگر جذب کرده، در اختیار گیاه قرار میدهند. افزایش جذب نیتروژن در گیاه Lavandula spica توسط قارچهای آربوسکولار
G. mosseae و G. intraradices در مناطق نیمهخشک مدیترانهای مشاهده شده است (Marulanda et al., 2007). علاوه بر این، افزایش جذب نیتروژن در نهالهای میکوریزی Olea europaea، Pistacia lentiscus، Retamaspha erocarpa و Rhamnus lycioides (Caravaca et al., 2005)، Cassia siamea (Giri et al., 2005) و Acacia mangium (Satter et al., 2006) نیز دیده شده است. در حالی که برخی محققان ادعا میکنند که میکوریز تأثیر معنیداری بر جذب عنصر نیتروژن در گونههایPistacia lentiscus (Caravaca et al., 2002)، Pinus halepensis، Quercus faginea وQ. petraea (Nunez et al., 2008) ندارد. برخی دانشمندان نیز مشاهده کردند که میکوریز باعث افزایش جذب پتاسیم در نهالهای Pistacia lentiscus (Caravaca et al., 2002)، Acacia mangium (Satter et al., 2006) و Lavandula spica(Marulanda et al., 2007) میشود. با این وجود، تاکنون مطالعهای در خصوص تأثیر قارچهای میکوریزی و مقایسه میزان تأثیرگذاری این قارچ بر رشد، بیومس و جذب عناصر در گونه ارغوان انجام نشده است.
گونه ارغوان (Cercis griffithii) از مهمترین گونههای بومی مناطق مدیترانهای است که در زاگرس به صورت طبیعی روی خاکهای گچی و آهکی گسترش دارد و گرمای آفتاب و خشکی خاک را تحمل میکند. این گونه علاوه بر جنگلکاریهای این مناطق، در فضای سبز شهری نیز به خاطر داشتن مقاومت به کم آبی، زیبایی منحصر به فرد، رشد مناسب و سازگار به منطقه استفاده میشود، در صورتی که تاکنون مطالعهای در زمینه کاربرد میکروارگانیسمها بر رشد این نهالها انجام نشده است. تحقیق حاضر سعی دارد تأثیر قارچهای میکوریزی مختلف را بر رشد، بیومس و جذب عناصر غذایی نیتروژن، فسفر و پتاسیم در ریشه و اندام هوایی نهالهای ارغوان در شرایط گلخانهای را ارزیابی نماید.
مواد و روشها
پژوهش حاضر به منظور بررسی تأثیر قارچهای میکوریزی Glomus mosseae، G. intraradicesو Gigaspora giganteaبر رشد، بیومس و جذب عناصر در گونه ارغوان در شرایط گلخانهای انجام گرفت. برای این منظور در گلدانهای پلاستیکی 3 کیلویی (25 سانتیمتر عرض × 25 سانتیمتر ارتفاع) مخلوطی از خاک، شن و کود دامی به نسبت 1:1:2 ریخته شد (جدول 1). سپس، بذرهای ارغوان که از تنگه ارغوان در استان ایلام تهیه شده بود در گلدانها کاشته شدند. برای بررسی تأثیر قارچهای میکوریزی، پس از جمعآوری قارچهای میکوریزی از رویشگاه طبیعی و خالصسازی آنها، به مدت چهار ماه در مجاورت ریشه ذرت قرار داده شد تا تکثیر شوند و مایه تلقیح آماده شود. سپس به یک از گلدانها (به استثنای تیمار شاهد) به میزان 10 درصد از مایه تلقیح اضافه گردید. سپس نهالهای ارغوان به طور یکسان هفتهای دو بار با ظرف مخصوص آبیاری گردید. در پایان دوره رویش (پس از 8 ماه) درصد آغشتگی، رشد ارتفاعی، رشد قطری، طول ریشه، حجم ریشه، وزن تر و خشک ریشه و اندام هوایی و عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم در اندام هوایی و ریشه اندازهگیری شد (Nunez et al., 2008).
جدول 1- ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاک استفاده شده. N: نیتروژن، P: فسفر، K: پتاسیم، EC: شوری و pH: اسیدیته
|
شاخص اندازهگیری شده |
مقدار |
شاخص اندازهگیری شده |
مقدار |
|
pH (1: 5/2) |
3/7 |
مجموع P (میلیگرم بر کیلوگرم) |
23 |
|
EC (میلیموس بر سانتیمتر) |
410 |
شن (درصد) |
54 |
|
مجموع N (درصد) |
231/0 |
سیلت (درصد) |
20 |
|
مجموع K (میلیگرم بر کیلوگرم) |
53 |
رس (درصد) |
26 |
تعیین درصد آغشتگی ریشه: برای این منظور ابتدا، ریشهها را به خوبی شسته و به قطعات یک سانتیمتری برش داده شد. سپس آنها را در محلول پتاس 10 درصد و در دمای 90 درجه سانتیگراد در حمام آب گرم به مدت دو ساعت در حال جوش قرار داده شد، تا کاملاً شفاف شوند. سپس عمل سفید کردن روی ریشهها با استفاده از آب اکسیژنه با غلظت 3 درصد به مدت 2 دقیقه و در دمای 85 درجه انجام شد. برای اسیدی کردن ریشهها، آنها را به مدت 3 تا 5 دقیقه در محلول کلریدریک اسید 1 درصد قرار داده شد. از آنجا که حضور اسید برای رنگآمیزی ضروری است، از این مرحله به بعد نباید ریشهها را با آب شستشو داد. برای رنگآمیزی، ریشهها را در محلول 5 درصد آنیلین بلو در لاکتوفنل قرار داده شد و به مدت 45 دقیقه در حمام آب گرم در حال جوش قرار گرفت. سپس با لاکتوفنل عمل رنگبری ریشهها انجام شد. پس از این مرحله، ریشهها رنگ خود را از دست داده و اندامهای قارچی به رنگ آبی قابل مشاهده هستند. در نهایت، درصد آغشتگی به اندامهای قارچی تعیین گردید. برای بررسی درصد آغشتگی ریشه از روش Phillips و Hayman (1970) استفاده شد. برای این کار از هر تیمار 5 تکرار و از هر تکرار 10 قطعه یک سانتیمتری از ریشه تهیه شد و درصد آلودگی بررسی گردید.
اندازهگیری دادهها: در پایان فصل رشد، ارتفاع (توسط خطکش با دقت میلیمتر)، قطر یقه (کولیس با دقت میلیمتر) اندازهگیری شد. سپس تعدادی از نهالها از سطح خاک قطع شد و وزن تر اندام هوایی و ریشه نهال، طول و حجم ریشه آنها تعیین گردید. به منظور اندازهگیری وزن خشک قسمت هوایی و ریشه، به مدت 90 ساعت در دمای 70 درجه سانتیگراد قرار داده شد (Sheng et al., 2008). قسمت هوایی و ریشه نهالها جهت آنالیز عناصر و نیز بررسی وضعیت همزیستی قارچها نگهداری شد. برای اندازه میزان نیتروژن در ریشه و اندام هوایی، 5/0 گرم از وزن خشک بافت تهیه و با استفاده از دستگاه کجلدال (مدل v50، شرکت طبشهر، ایران) میزان آن بر حسب واحد درصد ثبت شد (Zarinkafsh, 1993). برای اندازهگیری فسفر، پس از هضم نمونهها، میزان جذب آن در طول موج 430 نانومتر توسط دستگاه اسپکتوفتومتر (مدل T6m، شرکت Drawell، چین) و بر حسب واحد میلیگرم در گرم ثبت گردید. برای اندازهگیری پتاسیم، 2 گرم از نمونههای خشک شده به خاکستر تبدیل شد و پس از تهیه محلول رقیق، توسط دستگاه جذب اتمی (مدل 300، شرکت perkin elmer، آمریکا) مقدار آن بر حسب واحد میلیگرم در گرم اندازهگیری شد (Zarinkafsh, 1993).
تحلیل دادهها: برای تحلیل دادهها از نرمافزار SPSS نسخه 16 استفاده شد. بدین صورت که پس از تست نرمال بودن و همگنی واریانس دادهها، توسط آزمونهای کولموگروف اسمیرنوف و لون، با استفاده از آنالیز واریانس یکطرفه و آزمون دانکن تأثیر قارچهای میکوریزی G. mosseae،G. intraradicesوGi. giganteaبردرصد آغشتگی، رشد ارتفاعی، رشد قطری، طول ریشه، حجم ریشه، وزن تر و خشک ریشه و اندام هوایی و عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم در اندام هوایی و ریشه ارزیابی شد.
نتایج
نتایج پژوهش حاضر نشان داد که قارچهای میکوریزی تأثیر معنیداری بر درصد آغشتگی ریشه، قطر یقه، ارتفاع نهال، طول ریشه، حجم ریشه، وزن تر اندام هوایی، وزن تر ریشه، وزن خشک اندام هوایی و وزن خشک ریشه، نیتروژن اندام هوایی، نیتروژن ریشه، فسفر اندام هوایی، پتاسیم ریشه نهالهای ارغوان داشته است (05/0p<)، در حالی که بر فسفر ریشه و پتاسیم اندام هوایی تأثیر معنیداری ندارد (05/0p>) (جدول 2). به طوری که بر اساس نتایج این تحقیق نهالهای تلقیح شده با قارچ G. mosseae و G. intraradicesاز درصد آغشتگی بیشتری نسبت به قارچ Gi. giganteaبرخوردار بودند (جدول 3). همچنین، نهالهای تلقیح شده با قارچ G. mosseae از قطر یقه، ارتفاع، طول ریشه وحجم ریشه بیشتری نسبت به سایر قارچها برخوردار بودند. علاوه بر این، قارچهای میکوریزی سبب افزایش رشد قطری و ارتفاعی نهالهای ارغوان به ترتیب به میزان 70 و 300 درصد شدند (جدول 3).
جدول 2- آنالیز واریانس اثر قارچهای میکوریزی بر آغشتگی، رشد، بیومس و جذب عناصر در اندام هوایی و ریشه نهالهای ارغوان
|
منبع تغییرات |
مجموع مربعات |
درجه آزادی |
میانگین مربعات |
آزمون f |
|
|
آغشتگی (درصد) |
بین گروهها |
8/2881 |
2 |
9/1440 |
**91/11 |
|
درون گروهها |
4/3385 |
28 |
|||
|
قطر برابر سینه (میلیمتر) |
بین گروهها |
01/12 |
3 |
4 |
**87/6 |
|
درون گروهها |
13/22 |
38 |
|||
|
ارتفاع نهال (سانتیمتر) |
بین گروهها |
5/3915 |
3 |
1305 |
**86/28 |
|
درون گروهها |
3/1718 |
38 |
|||
|
طول ریشه (سانتیمتر) |
بین گروهها |
1/5818 |
3 |
1939 |
**022/5 |
|
درون گروهها |
14674 |
38 |
|||
|
حجم ریشه (سانتیمتر مکعب) |
بین گروهها |
4/420 |
3 |
1/140 |
**63/25 |
|
درون گروهها |
7/207 |
38 |
|||
|
وزن تر اندام هوایی (گرم) |
بین گروهها |
5/741 |
3 |
1/247 |
**51/24 |
|
درون گروهها |
1/383 |
38 |
|||
|
وزن تر ریشه (گرم) |
بین گروهها |
5/831 |
3 |
1/277 |
**4/40 |
|
درون گروهها |
2/260 |
38 |
|||
|
وزن خشک اندام هوایی (گرم) |
بین گروهها |
6/247 |
3 |
55/82 |
**33/17 |
|
درون گروهها |
9/180 |
38 |
|||
|
وزن خشک ریشه (گرم) |
بین گروهها |
01/38 |
3 |
67/12 |
**8/19 |
|
درون گروهها |
3/24 |
38 |
|||
|
نیتروژن اندام هوایی (درصد) |
بین گروهها |
62/25 |
3 |
54/8 |
** 69/3 |
|
درون گروهها |
7/87 |
38 |
|||
|
نیتروژن ریشه (درصد) |
بین گروهها |
5/103 |
3 |
5/34 |
** 1/6 |
|
درون گروهها |
5/213 |
38 |
|||
|
فسفر اندام هوایی (میلیگرم در گرم) |
بین گروهها |
17 |
3 |
67/5 |
** 37/6 |
|
درون گروهها |
7/33 |
38 |
|||
|
فسفر ریشه (میلیگرم در گرم) |
بین گروهها |
8/7 |
3 |
61/2 |
ns 78/1 |
|
درون گروهها |
6/55 |
38 |
|||
|
پتاسیم اندام هوایی (میلیگرم در گرم) |
بین گروهها |
7/9 |
3 |
26/3 |
ns 19/1 |
|
درون گروهها |
3/103 |
38 |
|||
|
پتاسیم ریشه (میلیگرم در گرم) |
بین گروهها |
91 |
3 |
34/30 |
* 23/3 |
|
درون گروهها |
7/356 |
38 |
|||
جدول 3- مقایسه میانگینهای درصد آغشتگی و شاخصهای رشد بین قارچهای مختلف میکوریزی (مقادیر، میانگین ± اشتباه معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار با آزمون دانکن در سطح 05/0P= است).
|
حجم ریشه (سانتیمتر مکعب) |
طول ریشه (سانتیمتر) |
ارتفاع (سانتیمتر) |
قطر (میلیمتر) |
کلونیزاسیون (درصد) |
تیمار |
|
84/0±a 11 |
41/5±a 3/90 |
6/2±a 9/34 |
28/0±a 55/3 |
35/2±a9/59 |
Glomus mosseae |
|
84/0±ab 54/9 |
42/4±a 105 |
2/2±b81/23 |
24/0±ab 04/3 |
37/3±a2/52 |
G. intraradices |
|
67/0±b 5/7 |
24/8±ab 5/97 |
2/2±b 75/18 |
23/0±bc61/2 |
96/3±b 4/36 |
Gigaspora gigantea |
|
56/1±c 7/2 |
85/5±b 81/73 |
99/0±c 04/8 |
17/0±c1/2 |
0 |
شاهد |
همچنین نتایج نشان داد که وزن خشک اندام هوایی و ریشه در نهالهای تلقیح شده با قارچ میکوریزی
G. mosseae نسبت به سایر قارچها به ترتیب به میزان 140 و 73 درصد و نهالهای شاهد به ترتیب به میزان 900 و 280 درصد بیشتر بود (شکلهای 1 و 2).
عناصر غذایی: میزان نیتروژن در اندام هوایی و ریشه نهالهای تلقیح شده با قارچهای میکوریزی اختلاف معنیداری با یکدیگر نداشتند، اما از تیمار شاهد بیشتر بودند (شکل 3). همچنین، میزان پتاسیم نیز در اندام هوایی نهالها با یکدیگر اختلاف معنیداری نداشت، هر چند میزان آن در نهالهای تلقیح شده با قارچ Gi. giganteaبیشتر از سایر قارچها بود (شکل 4). مقایسه میزان فسفر در اندام هوایی نهالها نیز نشان داد که قارچهای G. mosseaeوG. intraradicesنسبت به قارچ Gi. giganteaو آن هم نسبت به نهالهای شاهد از میزان بیشتری برخوردار بود، هرچند که در ریشه آنها اختلاف معنیداری مشاهده نشد (شکل 5).
شکل 1- مقایسه میانگین وزن تر و خشک اندام هوایی نهالهای ارغوان در بین تیمارها (مقادیر، میانگین ± اشتباه معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار بین میانگینها بر اساس آزمون دانکن در سطح 05/0P= است).
شکل 2- مقایسه میانگین وزن تر و خشک ریشه نهالهای ارغوان در بین تیمارها (مقادیر، میانگین ± اشتباه معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار با آزمون دانکن در سطح 05/0P= است).
شکل 3- مقایسه میانگین نیتروژن در ریشه و اندام هوایی نهالهای ارغوان در بین تیمارها (مقادیر، میانگین ± اشتباه معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار با آزمون دانکن در سطح 05/0P= است).
شکل 4- مقایسه میانگین پتاسیم در ریشه و اندام هوایی نهالهای ارغوان در بین تیمارها (مقادیر، میانگین ± اشتباه معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار با آزمون دانکن در سطح 05/0P= است).
شکل 5- مقایسه میانگین فسفر در ریشه و اندام هوایی نهالهای ارغوان در بین تیمارها (مقادیر، میانگین ± اشتباه معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار با آزمون دانکن در سطح 05/0P= است).
بحث
قارچهای میکوریز با افزایش حجم خاک قابل استفاده به وسیله ریسههای قارچ، افزایش رشد ریشه گیاه و ایجاد مسیرهایی با مقاومت کم برای عبور آب به سمت ریشه، باعث تسهیل در جذب آب و عناصر غذایی میشود و مواد معدنی را به مواد قابل استفاده تبدیل میکند و در نهایت رشد گیاه را تا حد زیادی تحت تأثیر قرار میدهد. در پژوهش حاضر مشخص گردید که قارچ میکوریزی G. mosseae سبب افزایش بیشتری در ارتفاع، وزن خشک اندام هوایی و ریشه نهالهای تلقیح شده نسبت به سایر قارچها و تیمار شاهد شده است. در این زمینه برخی محققان نشان دادند که قارچ مذکور سبب افزایش رشد و بیومس در نهالهای Asparagus officinalis (Chao et al., 2012) و Casuarina equisetifolia .(Zhang et al., 2010) شده است. از نظر قطر، طول ریشه و حجم ریشه بین
G. mosseae وG. intraradicesاختلاف معنیداری مشاهده نشد، هر چند که نهالهای تلقیح شده با قارچها از تیمار شاهد از میزان بیشتری برخوردار بودند. به بیان دیگر، قارچهای میکوریز باعث افزایش ارتفاع و قطر نهالهای ارغوان شدند. افزایش رشد ارتفاعی و قطری نهالهای میکوریز در مقایسه با نهالهای غیر میکوریز در پژوهشهای دیگران نیز گزارش شده است. برای مثال، Caravaca و همکاران در سال 2002 نشان دادند که قارچهای میکوریز باعث افزایش ارتفاع نهالهای Pistacia lentiscusمیشوند. علاوه بر این، افزایش ارتفاع نهالهای تلقیح شده Olea europae و Rhamnus lysiodisدرمطالعهPalenzuela و همکاران (2002) نیز دیده شده است. افزایش قطر و ارتفاع نهالهای Myrtus communis (Matosevic et al., 1979)، Retama sphaerocarpa (Caravaca et al., 2003)، Citrus tangerine (Wu and Xia, 2006a)، Calophyllum hosei وPloiarium alternifolium .(Turjaman et al., 2006)، Glycyrrhiza glabra (Orujei et al., 2013) و Catharanthus roseus .(Rahmatzadeh et al., 2013) در اثر همزیستی با قارچهای میکوریز نیز گزارش شده است.
Caravaca و همکاران (2002) نیز با مطالعه قطر یقه نهالهای Pistacia lentiscus تفاوت معنیداری بین نهالهای میکوریز و نهالهای غیر میکوریز مشاهده نکردند. قارچهای میکوریز با گسترش هیفهای خود سطح قابل جذب را افزایش داده و قادرند آب و عناصر غذایی به ویژه فسفر که قدرت تحرک کمی دارند را در اختیار نهالهای ارغوان قرار دهند و به همین علت این سبب افزایش رشد ارتفاعی و قطری نهالهای ارغوان شدهاند. علاوه بر این، نهالهای تلقیح شده با قارچ میکوریز G. mosseae دارای وزن تر و خشک اندام هوایی و ریشه بیشتری نسبت به سایر قارچها بودند. Chao و همکاران (2012) نیز با مطالعه تأثیر قارچ مذکور بر بیومس نهالهای Asparagus به این نتیجه رسیدند که قارچ میکوریز G. mosseae سبب افزایش بیومس نهالها شده است که با نتایج تحقیق حاضر مطابقت دارد. قارچهای میکوریز با گسترس هیفهای خود در خاک، جذب عناصر غذایی و آب از فواصل دور تا 12 متر (Abbott and Robson, 1985) باعث افزایش ارتفاع، قطر و بیومس بخشهای هوایی نهال به ترتیب به میزان 70، 300 و 900 برابر نسبت به نهالهای شاهد شدند. افزایش وزن خشک ساقه و ریشه نهالهای میکوریزی Retama sphaerocarpa (Caravaca et al., 2003)، Cassia siamea (Giri et al., 2005)، Olea europaea، Pistacia lentiscus، Retama sphaerocarpa و Rhamnus lycioides (Caravaca et al., 2005)، Pinus densiflora (Choi et al., 2005)، Juniperus oxycedrus (Alguacil et al., 2006)، Glycyrrhiza uralensis (Liu et al., 2007)، Lavandula spica (Marulanda et al., 2007)، Trifolium pretense (Wang et al., 2012)، Pinus halepensis،Quercus faginea و Q. petraea (Nunez et al., 2008)، Citrus tangerine و Jatropha curcas (Kumar et al., 2010) در مقایسه با نهالهای غیرمیکوریز آنها نیز گزارش شده است که با نتایج تحقیق حاضر همخوانی دارد. همچنین، افزایش وزن تر و خشک اندام هوایی و ریشه نهالهای میکوریز Zizyphs spinosus (Jinying et al., 2007) و Casuarina equisetifolia (Zhang et al., 2010) نیز مشاهده شده است. همچنین Yao و همکاران (2009) نیز گزارش کردند که میکوریز سبب افزایش وزن تر ساقه Poncirus trifoliata میشود. افزایش جذب آب و عناصر غذایی توسط قارچهای میکوریزی همزیست، سبب افزایش رشد قطری و ارتفاعی نهالهای ارغوان شده، در نتیجه بیومس آنها افزایش مییابد.
علاوه بر این، در تحقیق حاضر با بررسی تأثیر قارچهای مختلف بر جذب عناصر در نهالهای ارغوان مشخص شد که جذب عنصر پتاسیم در ریشه نهالهای تلقیح شده با قارچGi. giganteaاز سایر تیمارها بیشتر بود، در حالی که در پتاسیم جذب شده در اندام هوایی تیمارهای مختلف اختلاف معنیداری وجود نداشت. همچنین، قارچهای میکوریز سبب افزایش انتقال فسفر و نیتروژن در اندام هوایی نهالها شدند، در حالی که در ریشه نهالها اختلاف معنیداری بین تیمارها از نظر میزان فسفر مشاهده نشد. افزایش جذب نیتروژن در نهالهای میکوریزOlea europaea، Retama sphaerocarpa، Rhamnus lycioides و Pistacia lentiscus(Caravaca et al., 2005)، Cassia siamea (Giri et al., 2005)، Aster tripolium (Neto et al., 2006) و Acacia mangium (Satter et al., 2006) نسبت به نهالهای غیر میکوریز آنها، در پژوهشهای مشابه نیز گزارش شده است. اما با این حال اختلاف معنیداری بین نهالهای میکوریز و غیرمیکوریزPinus halepensis، Quercus faginea و Q. petraea (Nunez et al., 2008)، Arbutus unedo (García et al., 2010) و Pistacia lentiscus (Caravaca et al., 2002) مشاهده نشده است.برخی پژوهشگران نیز با مطالعه میزان جذب عناصر در نهالهای Pistacia lentiscus (Caravaca et al., 2002)، Retama sphaerocarpa(Caravaca et al., 2003)، Olea europaea، Retama sphaerocarpa، Rhamnus lycioides و Pistacia lentiscus (Caravaca et al., 2005)، Cassia siamea (Giri et al., 2005)، Juniperusoxycedrus(Alguacil et al., 2006)، Acacia mangium (Satter et al., 2006)، Pinus halepensis، Quercus faginea وQ. petraea (Nunez et al., 2008)، Poncirus trifoliate (Wu et al., 2009)، Mimosa L. (Camargo-Ricalde et al., 2010) و Casuarina equisetifolia (Zhang et al., 2010) نشان دادند که قارچهای میکوریز سبب افزایش جذب عنصر فسفر شده است. فسفردر داخل خاک بیشتر به صورت ترکیبات معدنی غیر محلول است و شکل محلول آن بسیار ناچیز است. بنابراین حرکت تودهای آن به سمت ریشه نمیتواند تأمین کننده همه فسفر مورد نیاز گیاه باشد و به همین دلیل پش از مدت زمان کوتاهی، در اطراف ریشه گیاه، غلظت فسفر کم شده و گیاه قادر به جذب آن نیست (Smith and Read, 1997). بیشتر بودن حجم ریشههای آغشته به میکوریز ارغوان نسبت به ریشههای غیر میکوریز آنها و در نتیجه، افزایش سطح قابل دسترس خاک باعث شده است که هیفها فسفر را از مناطق دورتر و خارج از دسترس گیاه جذب نموده و در دسترس گیاه قرار دهند (Abbott and Robson, 1985) و به همین جهت میزان جذب فسفر در اندام هوایی و ریشه نهالها افزایش یابد.
جمعبندی
در مجموع میتوان گفت که بین قارچهای میکوریزی مطالعه شده برای همزیستی با گونه درختی ارغوان به ترتیب گونههای G. mosseae،
G. intraradicesو Gi. giganteaپیشنهادمیگردد. همچنین، با توجه به تأثیر مفیدی که قارچهای میکوریز آربوسکولار در جذب عناصر غذایی، افزایش رشد قطری، ارتفاعی و سایر شاخصهای مورفولوژیک نهالهای ارغوان در مقایسه با تیمار شاهد، آغشته کردن نهالهای مذکور با قارچهای میکوریزی، میتوان به عنوان راهکاری در افزایش موفقیت نهالکاریها در مناطق خشک و نیمهخشک زاگرس پیشنهاد داد.
سپاسگزاری
نگارندگان بر خود لازم میدانند از دانشکده کشاورزی دانشگاه ایلام و اداره کل منابع استان ایلام به خاطر فراهم نمودن امکان این تحقیق سپاسگزاری نمایند. همچنین از همکاریهای ارزشمند سرکار خانم دکتر معصومه نوروزی و خانم مهندس افروز هواسی برای تحلیل عناصر و آقای دکتر مهدی حیدری در ویرایش مقاله تشکر و قدردانی میگردد.
)
